Η έννοια της «ακτινοβολίας» είναι μία από τις πιο παρεξηγημένες σε ολόκληρη την επιστήμη. Πολύ συχνά η ακτινοβολία συγχέεται με τη ραδιενέργεια και ενώ η ραδιενέργεια είναι πράγματι μια μορφή επικίνδυνης ακτινοβολίας, δεν είναι όλες οι ακτινοβολίες ραδιενέργεια και δεν είναι όλες (υπό φυσιολογικές συνθήκες) επικίνδυνες.

Το καλοκαίρι του ‘25, το Εργαστήριο Τηλεπικοινωνιακών Συστημάτων του ΠΑ.ΠΕΙ ήρθε σε επαφή μαζί μας προτείνοντας τη δημιουργία περιεχομένου για τα κοινωνικά δίκτυα. Στόχος της καμπάνιας ήταν η αποκατάσταση, ας πούμε, της κακής φήμης της ακτινοβολίας: να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να ξεδιαλύνουν τις έννοιες, να κατανοήσουν ποιες ακτινοβολίες είναι επικίνδυνες (και γιατί) και να τους καθησυχάσουμε σχετικά με τα επίπεδα στα οποία εκτίθενται.

Στα πλαίσια αυτής της συνεργασίας, δημιουργήσαμε τέσσερα μικρά βίντεο (που μπορείτε να βρείτε στα social media του Κοσμικού Λάτε), τα οποία ενώθηκαν και σε ένα μεγάλο για το YouTube.

Με το παρόν επεισόδιο ολοκληρώνεται ετούτο το πρότζεκτ. Μέσα στη δεκαετή παρουσία μας, είναι η πρώτη φορά που ένα πανεπιστημιακό τμήμα μας προσεγγίζει και μας εμπιστεύεται για την ενημέρωση του κοινού. Θα τολμήσω να πω ότι είναι από τις ελάχιστες φορές που ένα ελληνικό πανεπιστημιακό τμήμα διαθέτει μπάτζετ για συνεργασίες διάχυσης της επιστήμης.

Τα κονδύλια για την έρευνα στην Ελλάδα είναι δυστυχώς ισχνά. Η δημόσια δράση των τμημάτων όμως είναι απαραίτητη για την οικοδόμηση της κοινωνικής εμπιστοσύνης. Η επιστήμη γίνεται από τους ανθρώπους, για τους ανθρώπους. Η επικοινωνία της επιστήμης υπάρχει για να γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ της κοινωνίας των πολιτών και των χώρων εκείνων που η επιστήμη παράγεται.

Τους ευχαριστώ για τη συνεργασία και την πρωτοβουλία τους και τους είμαι ιδιαίτερα ευγνώμων. Εύχομαι ολόψυχα να υπάρξουν κι άλλες αντίστοιχες ευκαιρίες σύμπραξης στο μέλλον.

Το Κοσμικό Λάτε βασίζεται στην υποστήριξη των συνδρομητών του για να συνεχίζει να υπάρχει. Αν θέλετε να γίνετε μέλος της κοινότητάς μας, μπορείτε τώρα να αποκτήσετε συνδρομή με μόλις 15€ τον χρόνο.

Get 70% off forever

Το νέο, long form βίντεο, της Καθημερινής Φυσικής είναι έτοιμο και έχει να κάνει με το αγαπημένο θέμα ολονών: το τέλος του κόσμου. Όλα τα καλά κάποτε τελειώνουν - ακόμα και το ίδιο το σύμπαν. Υπάρχουν διάφορα σενάρια για το πώς ενδέχεται να μοιάζει κάτι τέτοιο και στο νέο βίντεο καταπιανόμαστε με τα τρία δημοφιλέστερα: τον Θερμικό Θάνατο, τη Μεγάλη Σχάση και τη Μεγάλη Σύνθλιψη.

Τα λέμε ξανά πολύ σύντομα με νέα πραγματάκια 😎.

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Αν θέλετε να γίνετε μέλος και να έχετε πρόσβαση σε αποκλειστικό περιεχόμενο, μπορείτε τώρα να αποκτήσετε συνδρομή με μόλις 15€ τον χρόνο.

Subscribe now

Η συνέχεια του «Η επιστήμη δεν μπορεί να αποδείξει τίποτα» είναι επιτέλους εδώ. Σε ετούτο το επεισόδιο μπαίνουμε ακόμα πιο βαθιά στη φιλοσοφία της επιστήμης και καταπιανόμαστε με το Πρόβλημα της Επαγωγής και τη Διαψευσιμότητα. Συναρπαστικά πράγματα, αν με ρωτάτε, από σημαίνουσες προσωπικότητες, όπως ο Ντέιβιντ Χιούμ και ο Καρλ Πόπερ, που έχουν διαμορφώσει σε τεράστιο βαθμό τον τρόπο που ο «δυτικός» κόσμος σκέφτεται και κάνει επιστήμη.

Καλή σας απόλαυση!

Αγαπημένοι άνθρωποι,

Ένα νέο βίντεο δημοσιεύθηκε μόλις στο κανάλι της Καθημερινής Φυσικής. Οι πιο παλιοί από εσάς ίσως να θυμάστε το θέμα από ένα παλιότερο γράμμα με τον ίδιο τίτλο. Το κείμενο εμπλουτίστηκε ελαφρώς και τώρα μπορείτε να το απολαύσετε σε ένα οπτικοακουστικό υπερθέαμα - όπως του αξίζει δηλαδή. Εύχομαι να σας αρέσει!

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Αν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη, παρακαλώ σκεφτείτε το ενδεχόμενο να την υποστηρίξετε στο Patreon ή αναβαθμίζοντας τη συνδρομή σας.

Get 20% off for 1 year

Το ξέρατε ότι ο υπολογισμός του γεωγραφικού μήκους πάνω στα πλοία ήταν ένα πρόβλημα που η ανθρωπότητα αντιμετώπιζε για αιώνες; Και δε μιλάμε για καμιά μικρή ενόχληση, ήταν ένα πραγματικά μεγάλο πρόβλημα εξαιτίας του οποίου εκατοντάδες ναυτικοί έχασαν τη ζωή τους καθώς, με τα μέσα της εποχής, οι καπετάνιοι των πλοίων τους μπορούσαν να γνωρίζουν μόνο το γεωγραφικό τους πλάτος, δηλαδή πόσο βόρεια ή νότια βρίσκονταν. Για το γεωγραφικό μήκος βασίζονταν στο ένστικτο και την καλή τους ναυτοσύνη και, όπως καταλαβαίνετε, αυτό δεν πήγαινε πάντα πολύ καλά.

Αυτή είναι η ιστορία της απεγνωσμένης αναζήτησης μιας λύσης που θα μπορούσε να βάλει τέλος σε αυτή την παράνοια, να σώσει ζωές και περιουσίες, και του ταξιδιού ενός εκκεντρικού μαραγκού παύλα ωρολογοποιού, που αφιέρωσε τη ζωή του στη δημιουργία ενός ρολογιού αρκετά ακριβούς ώστε να υπολογίζει με ακρίβεια το γεωγραφικό μήκος εν πλω.

Καλή απόλαυση!

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Εάν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη μπορείτε να την υποστηρίξετε στο Patreon ή αναβαθμίζοντας τη συνδρομή σας.

Subscribe now

Γεια σας άνθρωποι! Ένα νέο βίντεο δημοσιεύτηκε στο κανάλι της Καθημερινής Φυσικής! Αφού ασχοληθήκαμε με την έννοια του Χρόνου στο προηγούμενο βίντεο, καιρός είναι να δούμε αν και πώς θα μπορούσαμε να ταξιδέψουμε στο παρελθόν ή στο μέλλον. Καλή σας απόλαυση!

Αυτές οι τρεις προτάσεις περιγράφουν πλήρως την καθολική ανθρώπινη εμπειρία του Χρόνου. Ζούμε μέσα (μαζί;) του. Τον μετράμε εμμονικά. Τον ανταγωνιζόμαστε κάθε μέρα όμως, παραδόξως, λίγοι άνθρωποι θα μπορούσαν να δώσουν μια απλή εξήγηση για το τι πραγματικά είναι.

Ακριβώς αυτό επιχειρώ να κάνω στο νέο βίντεο που μόλις δημοσιεύθηκε στο κανάλι της Καθημερινής Φυσικής. Απλή την εξήγηση δε θα την έλεγα και περιορίζεται μόλις σε ένα μικρό κομμάτι της φυσικής, όμως, αλήθεια, πιστεύω είναι ό,τι καλύτερο μπορείτε να μάθετε για το θέμα μέσα σε 15 λεπτά!

• Πρόσβαση σε όλα τα δεκαπενθήμερα Κοσμικό Latte Newsletters γιομάτα με σκόρπιες σκέψεις, εικόνες, backstage και ενδιαφέροντα links.

• Αιώνια δόξα με την αναγραφή του ονόματός σου στο τέλος των βίντεο.

• Πρόσβαση στην αναπτυσσόμενη και πολύ ενεργή κοινότητα Discord.

• Συμμετοχή στην περίφημη Λέσχη Βιβλίου Bookerberg.

• Πρόσβαση στις βιντεοσκοπημένες συναντήσεις της Λέσχης Bookerberg.

• Μηνιαία giveaways (κυρίως βιβλία, ενίοτε merch)

Με εγγραφή στο Patreon

Η Καθημερινή Φυσική βασίζεται αποκλειστικά στη χρηματοδότηση μέσω του κοινού της για να υπάρχει. Εάν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη, παρακαλώ σκεφτείτε το ενδεχόμενο υποστήριξης!

Patreon

❤️ Πραματάκια φτιαγμένα με αγάπη

📚 Βιβλία που έχω διαβάσει και προτείνω

Το Factfulness, χρησιμοποιώντας γεγονότα, δεδομένα και Ορθολογισμό™, προσπαθεί να μας πείσει πως ο κόσμος είναι σε πολύ καλύτερη κατάσταση απ' ό,τι οι περισσότεροι τείνουμε να πιστεύουμε και πως οι μέθοδοι που ήδη χρησιμοποιούμε για την καλυτεύρευσή του λειτουργούν πολύ καλά. Πως δεν υπάρχει χάσμα μεταξύ ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών και πως όλα τα στατιστικά δείχνουν πως κάθε μέρα που περνάει η Γη γίνεται ένα καλύτερο μέρος για να ζεις. Είναι πράγματι έτσι;

📙 Factfulness - Δέκα λόγοι που κάνουμε λάθος για τον κόσμο μας και γιατί η κατάσταση είναι καλύτερη απ' ό,τι νομίζετε

❤️ Πραματάκια φτιαγμένα με αγάπη

📚 Βιβλία που έχω διαβάσει και προτείνω

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Εάν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη μπορείτε να την υποστηρίξετε στο Patreon ή πατώντας το παρακάτω κουμπί.

Υποστήριξη

❤️ Πραγματάκια φτιαγμένα με αγάπη

📚 Βιβλία που έχω διαβάσει και προτείνω

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Εάν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη μπορείτε να την υποστηρίξετε στο Patreon ή πατώντας το παρακάτω κουμπί.

Υποστήριξη

❤️ Πραγματάκια φτιαγμένα με αγάπη

📚 Βιβλία που έχω διαβάσει και προτείνω

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Εάν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη μπορείτε να την υποστηρίξετε στο Patreon ή πατώντας το παρακάτω κουμπί.

Υποστήριξη

❤️ Πραγματάκια φτιαγμένα με αγάπη

📚 Βιβλία που έχω διαβάσει και προτείνω

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Εάν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη μπορείτε να την υποστηρίξετε στο Patreon ή πατώντας το παρακάτω κουμπί.

Υποστήριξη

❤️ Πραγματάκια φτιαγμένα με αγάπη

📚 Βιβλία που έχω διαβάσει και προτείνω

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Εάν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη μπορείτε να την υποστηρίξετε στο Patreon ή πατώντας το παρακάτω κουμπί.

Υποστήριξη

❤️ Πραγματάκια φτιαγμένα με αγάπη

📚 Βιβλία που έχω διαβάσει και προτείνω

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Εάν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη μπορείτε να την υποστηρίξετε στο Patreon ή πατώντας το παρακάτω κουμπί.

Υποστήριξη

❤️ Πραγματάκια φτιαγμένα με αγάπη

📚 Βιβλία που έχω διαβάσει και προτείνω

Η Καθημερινή Φυσική συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς την υποστηρίζουν. Εάν βρίσκετε τη δουλειά μας αξιόλογη μπορείτε να την υποστηρίξετε στο Patreon ή πατώντας το παρακάτω κουμπί.

Υποστήριξη

Περισσότερες πληροφορίες

Ο Tristan Harris έχει δουλέψει ως ηθικολόγος σχεδιασμού (design ethicist) στη Google και είναι συνιδρυτής των The Center for Human Technology και Time Well Spent.

Διαβάστε ένα άρθρο του εδώ: How Technology is Hijacking Your Mind — from a Magician and Google Design Ethicist | Tristan Harris

Δείτε τον σε βίντεο του καναλιού Big Think: Social Media's Dark Side: How Facebook and Snapchat Try to Steal Our Self-Worth | Tristan Harris

Ακούστε τον στο podcast Making Sense του Sam Harris: Making Sense #71 - What is technology doing to us?

Δείτε την TED ομιλία του: How a handful of tech companies control billions of minds every day | Tristan Harris

Άλλες ομιλίες:

Advertising is Destroying Everything | Max Stossel | TEDxUNC

We're building a dystopia just to make people click on ads | Zeynep Tufekc 

Αρθρογραφία:

Attention shoppers! | Michael H. Goldhabe

Πώς η «Οικονομία της Προσοχής» γεμίζει τις τράπεζες δεδομένων | Γιάννης Παπαϊωάννου

https://en.wikipedia.org/wiki/Attention_economy

Dopamine, Smartphones & You: A battle for your time | Trevor Haynes

Bonus video: I dare you to watch this | Adam Conover

Ένα αεροπλάνο μπορεί να πετάει ευθύγραμμα με σταθερή ταχύτητα για τον ίδιο λόγο που οτιδήποτε μπορεί να κινείται ευθύγραμμα με σταθερή ταχύτητα. Η συνισταμένη των δυνάμεων που ασκούνται πάνω του είναι μηδέν.

Αυτό δε σημαίνει πως στο αεροπλάνο δεν ασκούνται δυνάμεις. Κατά κύριο λόγο ασκούνται τέσσερις: Το βάρος, η άντωση, η ώση και η οπισθέλκουσα.

Το βάρος φαντάζομαι σου είναι γνωστό. Είναι η έλξη που ασκεί η Γη στο αεροπλάνο. Για να αιωρηθεί ένα αντικείμενο πρέπει κάποια δύναμη να υπερνικήσει αυτή την έλξη. Για τα πουλιά και τα αεροπλάνα τον ρόλο αναλαμβάνει η άντωση η οποία παράγεται από τα φτερά αλλάζοντας την πίεση και την κατεύθυνση του αέρα που πέφτει πάνω τους. Τα δύο αυτά φαινόμενα είναι αλληλένδετα. Η αλλαγή της κατεύθυνσης του αέρα οδηγεί σε αλλαγή της πίεσης γύρω απ’ το φτερό και η αλλαγή της πίεσης οδηγεί σε αλλαγή της κατεύθυνσης. Μπορούμε όμως να τα μελετήσουμε ξεχωριστά.

Όταν το αεροπλάνο βρίσκεται παρκαρισμένο στο έδαφος ο ίδιος αριθμός μορίων αέρα το βρίσκει απ’ όλες τις πλευρές του. Η πίεση του αέρα στο αεροπλάνο δηλαδή είναι σταθερή. Αυτό αλλάζει όταν το αεροπλάνο αρχίζει να κινείται.

Λόγω της ύπαρξης των φτερών στη ροή του αέρα δημιουργείται μια διαφορά πίεσης: Το πάνω μέρος έχει μικρότερη πίεση σε σχέση με το κάτω. Με άλλα λόγια, περισσότερα μόρια αέρα χτυπούν το κάτω μέρος του φτερού απ' ότι το πάνω. Λόγω της διαφοράς πίεσης δημιουργείται μια δύναμη προς τα πάνω και το αεροπλάνο πετάει.

Ο δεύτερος τρόπος που τα φτερά παράγουν άντωση είναι ιδιαίτερα εμφανής στα ελικόπτερα. Αυτό που κάνουν τα ελικόπτερα είναι να σπρώχνουν με τους έλικες τους τον αέρα προς τα κάτω. Όπως έδειξε ο αξιολάτρευτα εκκεντρικός κύριος Νεύτωνας, κάθε δράση έχει μια ίση και αντίθετη αντίδραση. Δράση: Το ελικόπτερο σπρώχνει τον αέρα προς τα κάτω. Αντίδραση: Ο αέρας σπρώχνει το ελικόπτερο προς τα πάνω.

Καθώς ο αέρας ρέει πάνω στα φτερά η φυσική του τάση είναι να συνεχίσει να κινείται σε ευθεία γραμμή. Τα φτερά όμως τον εξαναγκάζουν να ακολουθήσει την καμπυλότητά τους. Εφόσον η πορεία του αέρα αλλάζει τα φτερά θα πρέπει να του ασκούν μια δύναμη με φορά προς τα κάτω. Ως αντίδραση, ο αέρας ασκεί μια δύναμη στα φτερά με φορά προς τα πάνω και το αεροπλάνο πετάει.

Δεν είναι απαραίτητο όμως τα φτερά να έχουν έντονη καμπυλότητα για να πετύχουν αυτόν τον σκοπό. Ακόμα και επίπεδα, ή σχεδόν επίπεδα φτερά, μπορούν να πετάξουν αρκεί να έχουν μη μηδενική γωνία προσβολής, όπως απέδειξαν πριν από περίπου 100 χρόνια οι αδερφοί Wright και κάθε παιδί που χρησιμοποιεί τις σαΐτες ως δίαυλο επικοινωνίας. Το κάνουν ακόμα αυτό τα παιδιά; Ή χρησιμοποιούν αυτά τα... snapstagram; Τέλος πάντων. Μεγαλύτερη γωνία προσβολής οδηγεί σε μεγαλύτερη άντωση, μέχρι φυσικά ένα όριο.

Τώρα, για να υπάρξει αυτή η ροή που ανυψώνει το αεροπλάνο, το αεροπλάνο θα πρέπει να κινείται σε σχέση με τον αέρα. Κι εδώ μπαίνουν στο παιχνίδι οι κινητήρες οι οποίοι παράγουν την ώση του αεροπλάνου.

Ένα επιβατικό αεροπλάνο συνήθως διαθέτει κινητήρες τζετ. Υπάρχουν διάφορων ειδών τέτοιοι κινητήρες αλλά όλοι πάνω-κάτω λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο. Αρχικά ο περιβάλλων αέρας εισέρχεται στη μηχανή, συνήθως μέσω ενός τεράστιου ανεμιστήρα. Κάποιο κομμάτι του μπαίνει στον πυρήνα της μηχανής όπου συμπιέζεται, αναμιγνύεται με καύσιμο και αναφλέγεται. Τέλος, τα καυσαέρια εξέρχονται από πίσω με μεγάλη ορμή ωθώντας το αεροπλάνο προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ο τρίτος νόμος του Νεύτωνα κάνει πάλι την εμφάνισή του. Το αεροπλάνο σπρώχνει τον αέρα προς τα πίσω, ο αέρας σπρώχνει το αεροπλάνο μπροστά.

Δεδομένου ότι ο αέρας είναι απαραίτητος ώστε να υπάρξει πτήση μπορεί να σου φανεί αντιφατικό ότι τα αεροπλάνα πετάνε σε υψόμετρο 9 με 12 χιλιόμετρα, γιατί εκεί υπάρχει... λιγότερος αέρας. Όπως τα περισσότερα πράγματα στη ζωή οι πτήσεις απαιτούν ορισμένους συμβιβασμούς. Λιγότερος αέρας σημαίνει μικρότερη οπισθέλκουσα και οικονομία στα καύσιμα. Εκτός αυτού, σ’ αυτά τα υψόμετρα αποφεύγονται ορισμένα καιρικά φαινόμενα που θα έκαναν τα ταξίδια κάπως... λιγότερο ευχάριστα. Λιγότερος αέρας όμως σημαίνει και μικρότερη άντωση. Οι μηχανικοί αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα αυξάνοντας το μέγεθος των φτερών, το οποίο βέβαια αυξάνει το βάρος του αεροπλάνου και την κατανάλωση καυσίμου. Εν πάση περιπτώσει, ο συμβιβασμός αποδίδει και όλοι τελικά μένουν ευχαριστημένοι... Συνήθως.

Ο Δαίδαλος και ο Ίκαρος είναι δύο μυθικά πρόσωπα που απέδρασαν από τη φυλακή του βασιλιά Μίνωα χρησιμοποιώντας φτερά από κερί και πούπουλα. Ο Ίκαρος, γιος του Δαίδαλου, θαμπωμένος από την αίγλη της πτήσης πλησίασε υπερβολικά κοντά στον Ήλιο, το κερί από τα φτερά του έλιωσε και πνίγηκε στη θάλασσα που σήμερα ονομάζουμε Ικάριο πέλαγος.

Υπάρχουν διάφορες ερμηνείες για τον μύθο του Δαίδαλου και του Ίκαρου. Μία απ' αυτές λέει πως ο Δαίδαλος τιμωρήθηκε, μέσω του θανάτου του γιου του, για την ύβρη που διέπραξε ξεπερνώντας τα όρια της ανθρώπινης φύσης. Η πτήση ήταν προνόμιο μόνο των πουλιών και των θεών.

Αλλά όχι πια. Το αεροπλάνο είναι ένα θαυματουργό επίτευγμα της μηχανικής και της επιστήμης. Την επόμενη φορά που θα μπεις σ’ έναν τέτοιον τεράστιο, μεταλλικό, υπό πίεση κύλινδρο που σε πηγαίνει στον προορισμό σου γλιστρώντας απαλά στον αέρα, προσπάθησε να θυμάσαι πως σίγουρα δε θα υπήρχε αν οι άνθρωποι δε μοχθούσαν καθημερινά για να ξεπεράσουν τ’ όρια που σήμερα θεωρούμε απαραβίαστα.

Σου αρέσει η Καθημερινή Φυσική; Εγγράψου στο newsletter για να παίρνεις ειδοποίηση με κάθε νέα ανάρτηση (1-2 φορές τον μήνα). Μην ξεχάσεις το email επιβεβαίωσης!

Email:

Θέλεις να βοηθήσεις; Τέλεια! Πήγαινε στη σελίδα Υποστήριξη για να μάθεις πώς.

Δείτε το σχετικό βίντεο

Διαβάστε επίσης

• Γιατί τα αεροπλάνα δεν ταξιδεύουν πιο γρήγορα προς τα δυτικά;

• Οι τρεις νόμοι του Νεύτωνα

• Πώς επιπλέουν τα πλοία;

Περισσότερες πληροφορίες

• http://www3.eng.cam.ac.uk/outreach/Project-resources/Wind-turbine/howwingswork.pdf

• https://web.archive.org/web/20131207102746/http:/corsair.flugmodellbau.de/files/area2/LIFT.PDF

• https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/guided.htm

• https://en.wikipedia.org/wiki/Lift_(force)

Ένα έτος αποτελείται από 365 μέρες χωρισμένες σε 12 μήνες. Καμιά φορά όμως αποτελείται από 366, ενώ στο παρελθόν υπήρξαν έτη με 304, 355, 377 ή 445 μέρες. Τι συμβαίνει; Οι πρόγονοί μας ήταν απλά κακοί στο μέτρημα ή το σύμπαν μας τρολάρει;

Έτος είναι ο χρόνος που χρειάζεται ένα ουράνιο σώμα για να κάνει μια πλήρη περιφορά γύρω από ένα άλλο. Ανάλογα πώς θα μετρήσεις αυτόν τον χρόνο, παίρνεις ένα διαφορετικό αποτέλεσμα. Αν μετρήσεις τον χρόνο που χρειάζεται ο Ήλιος για να επιστρέψει στην ίδια θέση στον ουρανό σε σχέση με τους μακρινούς αστέρες, θα πάρεις το «αστρικό» έτος. Αν μετρήσεις τον χρόνο μεταξύ δύο εαρινών ισημεριών, των ανοιξιάτικων ημερών δηλαδή που μέρα και νύχτα έχουν την ίδια διάρκεια, θα πάρεις το «τροπικό» έτος. Και τέλος, αν μετρήσεις τον χρόνο που χρειάζεται η Γη για να περάσει δύο φορές από το κοντινότερο στον Ήλιο σημείο της τροχιάς της, θα πάρεις το «ανωμαλιακό» έτος.

Φυσικά, τα τρία αυτά έτη έχουν λίγο διαφορετική διάρκεια. Το ημερολόγιό μας θέλουμε να συμβαδίζει συγκεκριμένα με το τροπικό έτος γιατί αυτό εκφράζει τον κύκλο των εποχών.

Για τον απλούστατο λόγο πως δεν είναι πρακτικό να έχουμε μισές ή π μέρες, έχουμε συμφωνήσει ένα ημερολογιακό έτος να αποτελείται πάντα από ακέραιο αριθμό ημερών. Κι εδώ συναντάμε το θεμελιώδες πρόβλημα όλων των πολιτικών ημερολογίων που έχουμε φτιάξει: Ο κύκλος των εποχών δεν έχει καμία σχέση με τον κύκλο της μέρας και νύχτας: Οφείλονται σε διαφορετικές κινήσεις. Το τροπικό έτος είναι μια περιφορά της Γης γύρω από τον Ήλιο ενώ η μέρα μια περιστροφή γύρω απ' τον εαυτό της. Δεν υπάρχει κανένας λόγος μία περιφορά να ισούται με ακέραιο αριθμό περιστροφών. Αν και θα ήταν βολικό, το σύμπαν δε θα μπορούσε να ενδιαφέρεται λιγότερο για τη δική μας ευκολία.

Η διαφορά αυτή, των περίπου 6 ωρών, είναι ο λόγος που ένα ημερολόγιο με σταθερό, ακέραιο αριθμό ημερών δεν μπορεί να ακολουθήσει τις εποχές. Κάθε 4 χρόνια οι 6 ώρες γίνονται μία μέρα. Μία μέρα μπορεί να μη σου ακούγεται τραγικό, αλλά με αυτόν τον ρυθμό σε 850 χρόνια θα κάναμε Χριστούγεννα στη Μύκονο.

Η ιδέα ότι το έτος δεν αποτελείται από ακέραιο αριθμό ημερών δεν είναι καινούργια. Από τους πρώτους που επινόησαν ένα ημερολόγιο 12 μήνων, από 30 μέρες ο καθένας (+ 5 εμβόλιμες μέρες), ήταν οι Αιγύπτιοι. Παρ’ όλο που γνώριζαν πως το τροπικό έτος δεν είναι ακριβώς 365 μέρες... δεν τους ένοιαζε.

Ο βασιλιάς της Αιγύπτου, Πτολεμαίος Γ’ ο Ευεργέτης, έκανε μια τίμια προσπάθεια να εναρμονίσει το ημερολόγιο με τις εποχές εισάγοντας μία πρόσθετη μέρα κάθε 4 χρόνια. Για λόγους που έχουν χαθεί στα βάθη της ιστορίας, η προσπάθεια του αποδείχθηκε άκαρπη. Έτσι, το ημερολόγιο των Αιγύπτιων έχανε μία μέρα κάθε 4 χρόνια κι έμεινε στην ιστορία ως το «περιπλανώμενο ημερολόγιο», ταλαιπωρώντας τους σύγχρονους ιστορικούς.

Στην όχι και τόσο μακρινή Ρώμη, οι κάτοικοι εκεί είχαν ένα διαφορετικό, κάπως… «ιδιαίτερο» ημερολογιακό σύστημα. Το έτος τους αρχικά αποτελούταν από 304 μέρες χωρισμένες σε 10 μήνες και περίπου 50 μέρες χειμώνα, οι οποίες δεν ανήκαν πουθενά. Αυτό μπορεί να ακούγεται τρομακτικά αναξιόπιστο αλλά οι πρώιμοι Ρωμαίοι ήντουσαν άνθρωποι απλοί που ασχολούνταν με τα χωράφια τους. Ο χειμώνας ήταν νεκρή περίοδος για τις αγροτικές εργασίες οπότε γιατί να του αναθέσουν συγκεκριμένους μήνες;

Μήνας Διάρκεια Martius 31 Aprillis 30 Maius 31 Iunius 30 Quintilis 31 Sextilis 30 September 30 October 31 November 30 December 30 --- 51

Λέγεται πως ο θρυλικός βασιλιάς της Ρώμης, Νουμάς Πομπίλιος, αναδιαμόρφωσε το ημερολόγιο σε 12 μήνες και 355 μέρες. Κάθε δεύτερη χρονιά ένας εμβόλιμος μήνας των 22 ή 23 ημερών παρεμβαλλόταν μεταξύ Φεβρουαρίου και Μαρτίου, επεκτείνοντας το έτος σε 377 ή 378 ημέρες.

Μήνας Διάρκεια Ianuarius 31 Februarius 31 Intercalaris 31 Martius 31 Aprillis 30 Maius 31 Iunius 30 Quintilis 30 Quintilis 31 Sextilis 30 September 30 October 31 November 30 December 30

Θεωρητικά, η εισαγωγή του εμβόλιμου μήνα έπρεπε να γίνεται όποτε ήταν απαραίτητο ώστε το ημερολόγιο να συμφωνεί με τις εποχές. Πρακτικά όμως, η διαχείριση του ημερολογίου ήταν αρμοδιότητα του Ύπατου Ποντίφικα της Ρώμης. Οι ποντίφικες ήταν ένα θρησκευτικοπολιτκό αξίωμα και ας πούμε πως είχαν ορισμένα ισχυρά κίνητρα για να μαγειρέψουν τη διάρκεια ενός έτους, ανάλογα με το ποιος βρισκόταν στην εξουσία.

Η χρονολόγηση έγινε τόσο μπερδεμένη μ’ αυτό το σύστημα που μέχρι τον 1ο αιώνα οι Ρωμαίοι πολίτες είχαν κυριολεκτικά χάσει τις μέρες.

Την κατάσταση έσωσε ο Ιούλιος Καίσαρας, ο οποίος με τη βοήθεια μιας ομάδας αστρονόμων, εισήγαγε το λεγόμενο Ιουλιανό Ημερολόγιο. Πριν όμως ισχύσει το νέο ημερολόγιο έπρεπε με δραστικά μέτρα να μπει τάξη στο χάος που είχαν δημιουργήσει οι προηγούμενοι. Το 46 π.Χ. έγινε ένα έτος με 15 μήνες και 445 μέρες και δικαίως ονομάστηκε «Το τελευταίο έτος της σύγχυσης».

Το έτος στο Ιουλιανό ημερολόγιο διαρκεί 365 μέρες και κάθε 4 χρόνια διαρκεί 366. Οι Ρωμαίοι μετρούσαν τις τελευταίες μέρες ενός μήνα ως «τάδε» μέρες πριν την πρώτη του επόμενου. Η πρόσθετη μέρα ορίστηκε ως η 6η μέρα πριν την 1η του Μαρτίου να μετριέται δύο φορές. Ο Φεβρουάριος δηλαδή είχε δύο φορές την 6η μέρα πριν τον Μάρτιο και γι’ αυτό μέχρι και σήμερα ονομάζουμε αυτά τα έτη δίσεκτα, παρ’ όλο που εμείς τοποθετούμε την πρόσθετη μέρα στο τέλος του Φεβρουαρίου.

Ρωμαϊκή ημερομηνία Σύγχρονη ημερομηνία 7η μέρα πριν τις Καλένδες του Μαρτίου 23 Φεβρουαρίου 6η μέρα πριν τις Καλένδες του Μαρτίου 24 Φεβρουαρίου 6η μέρα πριν τις Καλένδες του Μαρτίου 25 Φεβρουαρίου 5η μέρα πριν τις Καλένδες του Μαρτίου 26 Φεβρουαρίου 4η μέρα πριν τις Καλένδες του Μαρτίου 27 Φεβρουαρίου 3η μέρα πριν τις Καλένδες του Μαρτίου 28 Φεβρουαρίου Η μέρα πριν τις Καλένδες του Μαρτίου 29 Φεβρουαρίου Καλένδες του Μαρτίου 1 Μαρτίου

Το Ιουλιανό ημερολόγιο ήταν σαφής βελτίωση σε σχέση με το αίσχος των προηγούμενων αλλά και πάλι δεν ήταν τέλειο. Το τροπικό έτος είναι περίπου 11 λεπτά και 15 δευτερόλεπτα μικρότερο από το Ιουλιανό. Αρχικά κανείς δεν πρόσεξε τη διαφορά αλλά μέχρι τον 16ο αιώνα το ημερολόγιο είχε αποσυγχρονιστεί σε σχέση με τις εποχές κατά περίπου 2 εβδομάδες. Ήταν καιρός για μία ακόμα αναδιαμόρφωση και αυτός που την έφερε ήταν ο Πάπας Γρηγόριος ο 13ος.

Το κίνητρο του Πάπα μάλλον ήταν περισσότερο θρησκευτικό παρά επιστημονικό. Σύμφωνα με την εκκλησία, το Πάσχα γιορτάζεται την πρώτη Κυριακή που ακολουθεί την πανσέληνο μετά την εαρινή ισημερία. Λόγω αυτής της σύνδεσης ο Πάπας ήθελε η ισημερία να πέφτει τη «σωστή», για την εκκλησία, ημερομηνία στις 21 Μαρτίου.

Εισήγαγε λοιπόν τους εξής κανόνες: Κάθε 4 χρόνια το έτος είναι δίσεκτο με μία πρόσθετη μέρα. Επειδή όμως αυτό υπεραντισταθμίζει το ημερολόγιο προς την άλλη πλευρά και καταλήγουμε με μία παραπάνω μέρα κάθε 100 χρόνια, παραλείπουμε τα δίσεκτα έτη στο κλείσιμο των αιώνων. Για παράδειγμα, το 1896 και το 1904 ήταν δίσεκτα αλλά το 1900 όχι, όπως επίσης δε θα είναι το 2100 και το 2200. Κάποιοι όμως μπορεί να θυμάστε πως το 2000 ήταν δίσεκτο. Η προηγούμενη διόρθωση που γίνεται μία φορά τον αιώνα, αφήνει πάλι πίσω το ημερολόγιο κατά μία μέρα κάθε 400 χρόνια. Έτσι, αν το έτος διαιρείται με το 400 ακριβώς τότε παραλείπουμε την προηγούμενη διόρθωση. Το 2300 και το 2500 δε θα είναι δίσεκτα αλλά το 2400 θα είναι.

Οι διορθώσεις αυτές – και οι διορθώσεις στις διορθώσεις – δίνουν ένα έτος με διάρκεια κατά μέσο όρο 365,2425 μέρες που είναι πολύ κοντά στη μέση διάρκεια του τροπικού έτους, 365,2422 μέρες. Η μικρή διαφορά που απομένει οδηγεί σε σφάλμα μίας ημέρας κάθε περίπου 3 χιλιάδες χρόνια. Ως σωστοί αναβλητικοί, αφήνουμε τους πολύ, πολύ μακρινούς απογόνους μας να ασχοληθούν μ’ αυτό το πρόβλημα.

Μακροχρόνια βέβαια, όλες αυτές οι προσπάθειες είναι μάταιες γιατί ούτε το ίδιο το τροπικό έτος δεν παραμένει σταθερό. Η ταχύτητα περιστροφής της Γης μειώνεται, ο άξονάς της διαγράφει κυκλική κίνηση και η τροχιά της περιστρέφεται. Για να μην αναφέρω την πιθανότητα ένας τεράστιος μετεωρίτης να συγκρουστεί με τη Γη και η διάρκεια μέρας και νύχτας να γίνει άνω κάτω. Αν και το ημερολόγιο ίσως να είναι το μικρότερο των προβλημάτων μας σε μια τέτοια περίπτωση.

Ο λόγος λοιπόν που έχουμε δίσεκτα έτη είναι για να συγχρονίσουμε τα ημερολόγια μας με την αέναη αλλαγή των εποχών στο πέρασμα του χρόνου. Ο χρόνος που κυλά αμείλικτος, πάντοτε μπροστά και ποτέ προς τα πίσω. Α ρε χρόνε αλήτη, που ανθρώπους κι αγάπες σκορπάς. Μη με φέρνετε σπίτι, τ’ ακούς; Κάπου αλλού να με πας... Τι έλεγα;

Ναι. Ένα ημερολογιακό έτος αποτελείται από 365 μέρες, εκτός αν είναι δίσεκτο οπότε αποτελείται από 366. Δίσεκτα είναι τα έτη που διαιρούνται ακριβώς με το 4 αλλά όχι με το 100, εκτός αν διαιρούνται με το 400.

Σου αρέσει η Καθημερινή Φυσική; Εγγράψου στο newsletter για να παίρνεις ειδοποίηση με κάθε νέα ανάρτηση (1-2 φορές τον μήνα). Μην ξεχάσεις το email επιβεβαίωσης!

Email:

Θέλεις να βοηθήσεις; Τέλεια! Πήγαινε στη σελίδα Υποστήριξη για να μάθεις πώς.

Δείτε το σχετικό βίντεο

Διαβάστε επίσης

Το πείραμα του Ερατοσθένη

Περισσότερες πληροφορίες

• https://www.tondering.dk/claus/calendar.html

• http://users.clas.ufl.edu/ufhatch/pages/03-Sci-Rev/SCI-REV-Home/Historical-Research/Calendars/roman_calendar_history.html

• http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1992JBAA..102...40M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf

• https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_calendars

Το βέλτιστο για το άτομο και το βέλτιστο για την κοινωνία πολύ συχνά δε συμβαδίζουν. Η πρόταση αυτή είναι το συμπέρασμα που προκύπτει από το διάσημο νοητικό πείραμα της Θεωρίας Παιγνίων: «Το δίλημμα του φυλακισμένου».

Ας φανταστούμε τη Μαρίκα και τον Κωστίκα, δύο θρυλικούς κατά συρροή κλέφτες. Μια συνηθισμένη Δευτέρα στη δουλειά, η Μαρίκα και ο Κωστίκας – ως ληστές που είναι – ληστεύουν μια τράπεζα. Κατά τη διαφυγή τους όμως κάτι πηγαίνει στραβά, το σχέδιο καταρρέει και συλλαμβάνονται απ’ την αστυνομία.

Οι αστυνόμοι όμως δεν έχουν αρκετά στοιχεία για να τους ενοχοποιήσουν. Τοποθετούν λοιπόν τους δύο εγκληματίες σε διαφορετικά δωμάτια και κάνουν στον καθένα τους την εξής προσφορά, ξεκινώντας από τη Μαρίκα.

«Αν κανείς σας δε μιλήσει θα καταδικαστείτε για παράνομη κατοχή όπλου και θα μείνετε στη φυλακή για 1 χρόνο. Αν όμως καταδώσεις τον Κωστίκα θα τον θεωρήσουμε αποκλειστικό υπεύθυνο της ληστείας. Εσύ θα αφεθείς ελεύθερη ενώ αυτός θα εκτίσει ποινή 20 ετών. Εκτός βέβαια αν κι αυτός κάνει το ίδιο πράγμα και καταδώσει εσένα, οπότε θα μοιραστείτε την ποινή και θα φυλακιστείτε για 10 χρόνια έκαστος».

Η Μαρίκα και ο Κωστίκας έχουν κάνει πολλές ληστείες μαζί αλλά σε καμία περίπτωση δεν εμπιστεύονται ο ένας τον άλλο. Άλλωστε, όπως συνήθιζε να λέει η γιαγιά μου, «Στο έγκλημα επιβιώνει πάντα αυτός που παίζει πιο βρόμικα».

Σκεπτόμενη λοιπόν την προσφορά η Μαρίκα κατασκευάζει ένα διάγραμμα στο μυαλό της. Σε κάθε περίπτωση, οι επιλογές της είναι δύο: Να μιλήσει ή να μείνει σιωπηλή. Αν ο Κωστίκας μιλήσει τότε το καλύτερο που μπορεί να κάνει είναι να ανταποδώσει. Έτσι θα μείνει 10 χρόνια στη φυλακή αντί για 20. Αν ο Κωστίκας επιλέξει να μη μιλήσει και πάλι είναι προς το συμφέρον της αυτή να το κάνει. Αν μιλήσει θα αφεθεί ελεύθερη ενώ σε διαφορετική περίπτωση θα φυλακιστεί για 1 χρόνο.

Ό,τι και να επιλέξει ο Κωστίκας, το βέλτιστο για τη Μαρίκα είναι να τον καταδώσει – και φυσικά αυτό ισχύει και από την ανάποδη. Ο Κωστίκας, αναλογιζόμενος την κατάσταση, καταλήγει ακριβώς στο ίδιο συμπέρασμα.

Και οι δύο, ενεργώντας για το ατομικό τους συμφέρον, καρφώνουν ο ένας τον άλλο και περνούν 10 δύσκολα χρόνια στη φυλακή. Οι επιλογές τους από μαθηματικής άποψης ήταν ολόσωστες αλλά το αποτέλεσμα τελικά της μη συνεργασίας τους είναι πολύ χειρότερο από το αποτέλεσμα που θα είχαν αν συνεργάζονταν.

Γιατί να μας απασχολεί όμως η ποινή δύο φανταστικών ληστών; Γιατί τέτοιου τύπου διλήμματα συναντάμε καθημερινά.

Σκέψου για παράδειγμα την υπόθεση της κλιματικής αλλαγής. Καμία χώρα δε θέλει να περιορίσει τις εκπομπές ρύπων γιατί βραχυπρόθεσμα αυτό θα πλήξει την οικονομία της. Ένας φιλόξενος πλανήτης (που δεν είναι ένα σκηνικό μεταποκαλυπτικής ταινίας) είναι ένα επιθυμητό αποτέλεσμα απ’ όλους. Η ακραία αύξηση της θερμοκρασίας όμως μπορεί θεωρητικά να αποφευχθεί ακόμα κι αν μία χώρα δεν περιορίσει τις εκπομπές της. Για τη συγκεκριμένη χώρα αυτό είναι το ιδανικό σενάριο. Όλοι οι υπόλοιποι να βγάλουν το φίδι απ’ την τρύπα ενώ αυτή θα συνεχίζει να χρησιμοποιεί την εύκολη λύση των ορυκτών καυσίμων έχοντας οικονομικό πλεονέκτημα.

Το πρόβλημα φυσικά είναι πως αν όλοι περιμένουν τους υπόλοιπους εκτός από τους ίδιους να δράσουν, τότε κανείς δε θα δράσει. Η κλιματική αλλαγή δε θα περιοριστεί και οι συνέπειες μακροπρόθεσμα θα είναι πολύ χειρότερες από το αν κάθε χώρα έκανε σήμερα την υποχώρηση που της αναλογεί.

Άλλο παράδειγμα; Το κατέβασμα πειρατικού υλικού. Κατεβάζοντας πειρατικά παιχνίδια ωφελούμαστε ατομικά γιατί έχουμε πρόσβαση σε ένα προϊόν δωρεάν. Αν όμως όλοι κατέβαζαν τα παιχνίδια τους πειρατικά και κανείς δεν τα αγόραζε, οι δημιουργοί δε θα τα έφτιαχναν γιατί δε θα μπορούσαν να ζήσουν απ’ αυτό. Το να σταματήσουν τα παιχνίδια να παράγονται είναι σίγουρα χειρότερο για όλους οπότε ίσως τελικά μακροπρόθεσμα να μας συμφέρει να ανταμείβουμε τη δημιουργικότητα και όχι να την τιμωρούμε.

Δεδομένου ότι σε καθημερινή βάση αντιμετωπίζουμε περιπτώσεις σαν το δίλημμα του φυλακισμένου, κάποιος θα περίμενε πως ο πραγματικός κόσμος θα έχει δώσει ορισμένες πρακτικές λύσεις σ’ αυτό το πρόβλημα.

Και όντως έχει. Μία απ’ αυτές ονομάζεται κοινωνία. Ίσως και να την έχεις ακουστά. Κάθε κοινωνία διαθέτει κανόνες καθώς και υπεύθυνα όργανα για την τήρηση αυτών.

Έστω πως η Μαρίκα και ο Κωστίκας είναι μέλη μιας εγκληματικής οργάνωσης, για παράδειγμα της Μαφίας. Ο Νονός τους κάνει μια πρόταση που δεν μπορούν να αρνηθούν: «Αν καταδώσεις τον συνέταιρο σου θα καταλήξεις να κοιμάσαι με τα ψάρια».

Ο Νονός αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού. Αν κάποιος από τους δύο επιλέξει να μιλήσει κινδυνεύει να είναι η τελευταία φορά που θα το κάνει. Οι δυο εγκληματίες συνεργάζονται και παραδόξως η απειλή του φόνου οδηγεί και τους δύο σε καλύτερο αποτέλεσμα!

Είναι όμως η φοβέρα του μπαμπούλα η μόνη λύση; Ίσως όχι. Τι θα γινόταν αν η Μαρίκα και ο Κωστίκας είχαν σχεδιάσει άλλες 99 ληστείες; Αργά ή γρήγορα θα ξαναβρίσκονταν στην ίδια κατάσταση. Σύμφωνα με το πείραμα του Robert Axelrod η κυρίαρχη στρατηγική σε ένα επαναλαμβανόμενο δίλημμα του φυλακισμένου δεν είναι πια η στρατηγική του καταδότη αλλά η «μία σου και μία μου»: Ο παίκτης ξεκινά πάντα συνεργαζόμενος και στη συνέχεια κάνει ό,τι έκανε ο αντίπαλος του στο προηγούμενο γύρο. Αν συνεργάστηκε, θα συνεργαστεί. Αν πρόδωσε, θα προδώσει. 1

Η κοινωνία μοιάζει με ένα επαναλαμβανόμενο δίλημμα του φυλακισμένου γιατί δεσμεύει τους ανθρώπους μέσω παραγόντων όπως η φήμη. Αν ο Κωστίκας αποκτήσει τη φήμη του καρφιού είναι σχεδόν σίγουρο πως δε θα δουλέψει ποτέ ξανά ως ληστής. Δυστυχώς γι’ αυτόν, θα πρέπει να βρει μια τίμια δουλειά σαν όλους τους υπόλοιπους. Ή να γίνει πολιτικός.

Πέραν όμως των ανθρώπων και της κοινωνίας, η ίδια η εξέλιξη είχε ισχυρό κίνητρο για να βρει μια λύση στο δίλημμα του φυλακισμένου. O αλτρουισμός και η συνεργασία είναι μια εξελικτικά ευνοϊκή στρατηγική. Οι ζωντανοί οργανισμοί που συνεργάζονται μεταξύ τους έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν, να αναπαραχθούν και επομένως να μεταβιβάσουν τα γονίδιά τους στην επόμενη γενιά. Η γιαγιά μου το έλεγε «κράτα με να σε κρατώ, να ανεβούμε το βουνό».

Αυτό είναι λοιπόν το δίλημμα του φυλακισμένου. Παρ’ όλο που όλοι θα ήμασταν καλύτερα αν συνεργαζόμασταν, η αντικοινωνική συμπεριφορά εμφανίζεται παντού. Αν κοιτάξουμε λίγο πέρα απ’ τη μύτη μας θα δούμε πως το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε για τον εαυτό μας είναι να μη μας ενδιαφέρει μόνο ο εαυτός μας.

Σου αρέσει η Καθημερινή Φυσική; Εγγράψου στο newsletter για να παίρνεις ειδοποίηση με κάθε νέα ανάρτηση (1-2 φορές τον μήνα). Μην ξεχάσεις το email επιβεβαίωσης!

Email:

Θέλεις να βοηθήσεις; Τέλεια! Πήγαινε στη σελίδα Υποστήριξη για να μάθεις πώς.

Δείτε το σχετικό βίντεο

Διαβάστε επίσης

Το παράδοξο της ταυτότητας

Περισσότερες πληροφορίες

• https://plato.stanford.edu/entries/prisoner-dilemma/

• https://en.wikipedia.org/wiki/The_Evolution_of_Cooperation

• https://www.lesswrong.com/s/ZNNi2uNx9E6iwGKKG

• Αν σου άρεσε το θέμα τότε θα πρότεινα να παίξεις το διαδραστικό παιχνίδι του Nicky Case! Το παιχνίδι είναι ίσως ο καλύτερος τρόπος (και σίγουρα ο διασκεδαστικότερος) για να κατανοήσεις τα επαναλαμβανόμενα διλήμματα του φυλακισμένου, ποιες στρατηγικές κυριαρχούν, πότε και γιατί. Βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην έρευνα του Robert Axelrod και στο αντίστοιχο βιβλίο του “The Evolution of Cooperation”.

Ελληνική έκδοση: https://lightspot21.github.io/trust/

Αγγλική έκδοση: https://ncase.me/trust/

Από τι αποτελείται ο κόσμος; Ρίξε μια ματιά στο περιβάλλον σου. Θα δεις αντικείμενα που φαινομενικά δεν έχουν τίποτα κοινό. Έμβια και άβια όντα. Θα μπορούσες να πεις πως ο κόσμος αποτελείται από εσένα, εμένα, τη συσκευή ανάμεσά μας, εκείνη την πέτρα, εκείνη την άλλη πέτρα, εκείνο τον τύπο που μοιάζει με τον Πλιάτσικα κ.ο.κ. Η ποικιλία των αντικειμένων που υπάρχουν όμως είναι πρακτικά ατελείωτη. Μια λίστα για το σύμπαν θα περιλαμβάνει την κάθε πέτρα και τον κάθε Πλιάτσικα του κάθε πλανήτη και φυσικά ακόμα και τη λίστα την ίδια. Αν θέλουμε να απαντήσουμε ουσιαστικά στην αρχική ερώτηση πρέπει με κάποιον τρόπο να απλοποιήσουμε την προσέγγισή μας. Πρέπει να βρούμε τι κοινό έχει ένα φυτό, ένα ερπετό κι ένα γλυπτό. Και όχι, δεν πρόκειται για κάποιου είδους ανέκδοτο.

Ορισμένοι αρχαίοι πολιτισμοί είχαν τη σωστή ιδέα. Υπέθεσαν πως ο κόσμος αποτελείται από τέσσερα ή πέντε στοιχεία: Γη, νερό, αέρας, φωτιά, αιθέρας. Η υπόθεσή τους ήταν εντελώς λάθος αλλά ήταν ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση. 1

Έπειτα από εκατοντάδες χρόνια συλλογικής ανθρώπινης προσπάθειας και σκέψης αναπτύξαμε το «Καθιερωμένο Πρότυπο της Φυσικής».

Η ύλη αποτελείται από άτομα και κάθε άτομο έχει έναν πυρήνα που περιβάλλεται από ένα νέφος ηλεκτρονίων. Ο πυρήνας αποτελείται από πρωτόνια και νετρόνια, τα οποία με τη σειρά τους αποτελούνται από «κάτω» και «άνω» κουάρκ. 2

Συνολικά έχουμε ανακαλύψει 17 στοιχειώδη σωματίδια, τα οποία χωρίζονται στα κουάρκ, στα λεπτόνια και στα μποζόνια.

Τα μποζόνια είναι τα σωματίδια-φορείς των τριών εκ των τεσσάρων θεμελιωδών δυνάμεων της φύσης… και το μποζόνιο του Higgs, το οποίο δεν κάλεσε κανείς αλλά ήρθε να κάτσει εδώ με τη νεολαία! Τα κουάρκ και τα λεπτόνια είναι τα σωματίδια της ύλης και χωρίζονται σε τρεις γενιές. Όλη η ύλη που μπορείς να δεις, οτιδήποτε έχεις ακουμπήσει, γευτεί ή μυρίσει αποτελείται από τρία σωματίδια της πρώτης γενιάς: Τα άνω και κάτω κουάρκ, που φτιάχνουν τα πρωτόνια και νετρόνια, και τα ηλεκτρόνια.

Αν χρειαζόμαστε μόνο τρία σωματίδια για να φτιάξουμε την ύλη τι ρόλο βαράνε τα υπόλοιπα εννιά; Δεν έχουμε ιδέα!Γνωρίζουμε πολύ καλά πώς τα σωματίδια συνδυάζονται για να φτιάξουν την ύλη, δεν γνωρίζουμε όμως το γιατί. Γιατί τα σωματίδια συνδυάζονται μ’ αυτόν τον τρόπο και όχι με κάποιον άλλο; Υπάρχει άραγε κάποιο παράλληλο σύμπαν που θα μπορούσαν να συνδυάζονται αλλιώς; Μήπως αυτά τα σωματίδια δεν είναι τα πραγματικά στοιχειώδη αντικείμενα που υπάρχουν; Μήπως είναι φτιαγμένα από πιο απλά σωματίδια που δεν έχουμε ακόμα ανακαλύψει; Οι σωματιδιακοί φυσικοί στα ερευνητικά κέντρα όπως το CERN αναζητούν αυτές τις απαντήσεις.

Ο θρίαμβος του Καθιερωμένου Προτύπου είναι πως περιγράφει οτιδήποτε έχουμε ποτέ συναντήσει σύμφωνα με έναν μικρό αριθμό βασικών δομικών συστατικών. Αποκαλύπτει πως το σύμπαν λειτουργεί κατά βάση όπως τα Lego. Με το ίδιο σετ στοιχειωδών σωματιδίων, σε διαφορετικές ποσότητες, μπορείς να φτιάξεις ένα φυτό, ένα ερπετό ή ένα γλυπτό.

Παρ’ όλα αυτά η περιγραφή μας για το σύμπαν εξακολουθεί να είναι ελλιπής. Η «συνηθισμένη» ύλη, η ύλη δηλαδή που μπορούμε να δούμε, δεν αποτελεί παρά το 5% της συνολικής ύλης και ενέργειας του σύμπαντος. Υπό αυτή την έννοια, η ύλη που βλέπουμε δεν είναι καθόλου συνηθισμένη – αντίθετα μάλλον είναι αρκετά σπάνια.

Το υπόλοιπο 95% του σύμπαντος είναι 27% «σκοτεινή» ύλη και 68% «σκοτεινή» ενέργεια. Ας ξεκινήσουμε με τη σκοτεινή ύλη. 3

Τι είναι η σκοτεινή ύλη;

Η σκοτεινή ύλη είναι… παντού. Πολύ πιθανόν αυτή τη στιγμή να κολυμπάς μέσα της. Όταν μελετήσαμε τη δομή των γαλαξιών συνειδητοποιήσαμε πως η βαρύτητα της κανονικής ύλης δεν επαρκεί για να σχηματίσει γαλαξίες. Αν υπήρχε μόνο η ύλη που βλέπουμε τα αστέρια θα ήταν σκορπισμένα παντού στον χώρο. Η σκοτεινή ύλη λοιπόν είναι εκείνη που θα μπορούσε να καθιστά εφικτή την ύπαρξη γαλαξιών. 4

Την ονομάζουμε «σκοτεινή» γιατί κρύβει ένα σκοτεινό μυστικό… και βασικά γιατί δεν μπορούμε να τη δούμε: Δεν αλληλεπιδρά με την ηλεκτρομαγνητική δύναμη. Αλληλεπιδρά όμως με τη βαρύτητα. Μπορούμε να δούμε τη βαρυτική της επίδραση όταν περιοχές με μεγάλη συγκέντρωση σκοτεινής ύλης καμπυλώνουν το φως που περνάει από κοντά τους. 5

Έχουμε λοιπόν ισχυρές ενδείξεις πως υπάρχει, ξέρουμε πόση υπάρχει και χοντρικά πού βρίσκεται. Δε γνωρίζουμε όμως καθόλου από τι αποτελείται. Η πιο απλή ιδέα είναι πως η σκοτεινή ύλη είναι κάποιο άγνωστο σωματίδιο. Ελπίζουμε πως, εκτός από βαρυτικά, αλληλεπιδρά με την ύλη και μέσω κάποιας άλλης δύναμης, ίσως ακόμα και κάποιας νέας δύναμης που αγνοούμε. 6

Δεν είναι απαραίτητο όμως να αποτελείται από ένα μόνο σωματίδιο. Είναι σίγουρα πιθανό η σκοτεινή ύλη να αποτελείται από πολλά σκοτεινά σωματίδια όπως και η κανονική ύλη. Αυτά τα σωματίδια θα μπορούσαν μέχρι και να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, οδηγώντας σε σκοτεινή φυσική, σκοτεινή χημεία, ή ίσως ακόμα και σκοτεινή βιολογία, σκοτεινή ζωή και σκοτεινούς Πλιάτσικες. 7

Ή μπορεί η σκοτεινή ύλη να μην είναι σωματίδια. Το σύμπαν ακολουθεί τους κανόνες της κβαντικής όσον αφορά την υπόλοιπη ύλη, οπότε λογικά υποθέτουμε πως και η σκοτεινή θα συμπεριφέρεται παρόμοια. Ο συλλογισμός αυτός όμως έχει περιορισμούς. Τα πάντα φαίνεται να ακολουθούν τους κανόνες μέχρι να εμφανιστεί κάτι που δεν τους ακολουθεί.

Τι είναι η σκοτεινή ενέργεια;

Ακόμα και το μυστήριο της σκοτεινής ύλης ωχριά μπροστά στη σκοτεινή ενέργεια, η οποία είναι το μεγαλύτερο κομμάτι της πραγματικότητας και δεν ξέρουμε γι’ αυτή σχεδόν τίποτα.

Η υπόθεση περί της ύπαρξής της προέκυψε εντελώς τυχαία. Μιας και η βαρύτητα είναι μια δύναμη ελκτική, οι επιστήμονες πίστευαν πως οι μακρινοί γαλαξίες κάποια στιγμή θα σταματήσουν να απομακρύνονται και θα πάρουν τον δρόμο της επιστροφής. Αυτό που ανακάλυψαν όμως ήταν το ακριβώς αντίθετο: Με κάθε λεπτό που περνάει το σύμπαν διαστέλλεται όλο και ταχύτερα. Πρέπει λοιπόν να υπάρχει κάτι που αντιτίθεται στην έλξη της βαρύτητας. Κάτι που δεν μπορούμε να δούμε αλλά που προκαλεί την επιταχυνόμενη διαστολή του σύμπαντος. Αυτό το κάτι είναι η σκοτεινή ενέργεια και έχουμε κάποιες ιδέες για το τι μπορεί να είναι. 3

Μια πρώτη ιδέα είναι η κοσμολογική σταθερά, η οποία λέει πως η σκοτεινή ενέργεια είναι μια εγγενής ιδιότητα του χώρου. Αυτό που ονομάζουμε κενό στην πραγματικότητα δεν είναι τίποτα. Ο χώρος είναι κάτι. Αν η σκοτεινή ενέργεια προκαλεί τη δημιουργία νέου χώρου τότε περισσότερος χώρος σημαίνει περισσότερη σκοτεινή ενέργεια και ταχύτερη δημιουργία κι άλλου χώρου. Ίσως αυτός να είναι ο λόγος που το σύμπαν διαστέλλεται επιταχυνόμενα.

Μια άλλη ιδέα είναι η πεμπτουσία, κάποιου είδους πεδίο που διαπερνά όλο το σύμπαν κι έχει το αντίθετο αποτέλεσμα της βαρύτητας. Υπάρχουν διάφορες εκδοχές αυτής της υπόθεσης αλλά όλες έχουν το εξής κοινό: Είναι πολύ δύσκολο να ελεγχθούν. Κανείς δε μας εγγυάται πως το υποτιθέμενο πεδίο αλληλεπιδρά με τα σωματίδια που γνωρίζουμε. Η διαφορά του πεδίου με την κοσμολογική σταθερά είναι πως δεν είναι χωρικά και χρονικά σταθερό, το οποίο ίσως θα δικαιολογούσε γιατί η επιταχυνόμενη διαστολή του σύμπαντος ξεκίνησε πριν από περίπου 4 δισεκατομμύρια χρόνια.

Και τέλος, δε θα μπορούσαμε να παραβλέψουμε την πιθανότητα τίποτα από τα προηγούμενα να μην ισχύει και να χρειαζόμαστε μια καινούργια θεωρία για τη βαρύτητα. Ίσως η Γενική Θεωρία της Σχετικότητας να είναι ελλιπής. Ίσως μια νέα θεωρία να μπορεί να εξηγήσει τα φαινόμενα χωρίς την ύπαρξη της σκοτεινής ενέργειας και ύλης. Μέχρι στιγμής όμως δεν υπάρχει κάποια υποψήφια τέτοια θεωρία που να είναι ελκυστική στους φυσικούς.

Το συναρπαστικό με αυτά τα μεγάλα επιστημονικά μυστήρια είναι πως έχουν πραγματικές, αδιαμφισβήτητες απαντήσεις. Απλά δεν τις γνωρίζουμε ακόμα. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι περισσότερη έρευνα και περισσότερα και καλύτερα δεδομένα. Η σκοτεινή ύλη και ενέργεια, αν υπάρχουν, αποτελούν το 95% του σύμπαντος, το 95% της πραγματικότητας. Η κατανόηση του σύμπαντος δεν είναι εύκολη υπόθεση. Έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας και το μέλλον μας επιφυλάσσει σίγουρα ορισμένες συναρπαστικές ανακαλύψεις. Γι’ αυτό χαλάρωσε και απόλαυσε το ταξίδι.

Σου αρέσει η Καθημερινή Φυσική; Εγγράψου στο newsletter για να παίρνεις ειδοποίηση με κάθε νέα ανάρτηση (1-2 φορές τον μήνα). Μην ξεχάσεις το email επιβεβαίωσης!

Email:

Θέλεις να βοηθήσεις; Τέλεια! Πήγαινε στη σελίδα Υποστήριξη για να μάθεις πώς.

Δείτε το σχετικό βίντεο

Διαβάστε επίσης

• Η κλίμακα του σύμπαντος: Μέρος Β'

• Υπάρχουν εξωγήινοι; (Το παράδοξο του Φέρμι)

Περισσότερες πληροφορίες

• https://physics.info/standard

• https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/what-is-dark-energy

• www.astro.caltech.edu/~george/ay20/eaa-wimps-machos.pdf

• www.physicsmatt.com/blog/2017/7/13/paper-explainer-collapsed-dark-matter-structures

Η φυσική σου ύπαρξη αποτελείται από τρισεκατομμύρια κύτταρα που συνεχώς πεθαίνουν και γεννιούνται. Σε ένα διάστημα περίπου 10 ετών η πλειοψηφία των κυττάρων στο σώμα σου έχει ανανεωθεί. Και όμως, σχεδόν μαγικά, παραμένεις… εσύ. Ένα από τα λίγα πράγματα που γνωρίζεις με σιγουριά είναι πως υπάρχεις. Ποιος είσαι λοιπόν;

Το παράδοξο της ταυτότητας έχει απασχολήσει την ανθρωπότητα για χιλιετίες και ο Πλούταρχος το συνόψισε σε ένα πολύ εύστοχο νοητικό πείραμα: Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο Θησέας σάλπαρε για την Κρήτη, σκότωσε τον Μινώταυρο και έσωσε τα δεκατέσσερα παιδιά από την Αθήνα που προορίζονταν για θυσία. Για να τον τιμήσουν οι Αθηναίοι, διατήρησαν το πλοίο του στο λιμάνι, αλλάζοντας κάθε κομμάτι που φθειρόταν με ένα καινούργιο αλλά ολόιδιο. Με το πέρασμα των ετών όλα τα αρχικά κομμάτια είχαν πια αντικατασταθεί.

Η ερώτηση είναι λοιπόν: Είναι αυτό το πλοίο το πλοίο του Θησέα;

Κάποιος μπορεί να απαντήσει πως «Nαι, είναι» γιατί ενώ κανένα από τα αρχικά κομμάτια δεν υπάρχει πια, η μετάβαση έγινε σταδιακά. Γιατί να έχει σημασία όμως ο ρυθμός της μετάβασης; Και ποιος ορίζει ποιος είναι ο σωστός ρυθμός; Θα εξακολουθούσε να είναι το πλοίο του Θησέα αν αντικαθιστούσαμε τα κομμάτια ανά δύο; Αν αντικαθιστούσαμε πρώτα το μισό και έπειτα το άλλο μισό; Το αποτέλεσμα σε όλες τις περιπτώσεις είναι το ίδιο. Το να βάλουμε έναν περιορισμό στον ρυθμό μοιάζει αρκετά αυθαίρετο.

Ένα αντικείμενο αλλάζει όταν χάνει μια συγκεκριμένη ιδιότητα που έχει. Κάποιος θα μπορούσε να πει πως το πλοίο δεν είναι το θρυλικό πλοίο του Θησέα, αφού ο Θησέας δεν πάτησε ποτέ το πόδι του σ’ αυτό. Πότε όμως συνέβη η αλλαγή; Πότε το νέο πλοίο σταμάτησε να είναι το παλιό; Αρκεί η αντικατάσταση μίας σανίδας για να χάσει το πλοίο την ιδιότητα να είναι το πλοίο του Θησέα;

Τα φυσικά αντικείμενα, βέβαια, δεν είναι τα μόνα πράγματα που αλλάζουν. Επιχειρήσεις, ιδρύματα και οργανισμοί είναι δυναμικές οντότητες που συνεχώς μεταβάλλονται. Πώς μια ποδοσφαιρική ομάδα παραμένει η ίδια αν οι παίχτες, ο προπονητής, ακόμη και ο πρόεδρος, αλλάζουν ανά μερικά χρόνια; Ποια είναι η θεμελιώδης ιδιότητα που κάνει μια ομάδα αυτή που είναι ώστε να διατηρεί πιστούς φίλους για ολόκληρες δεκαετίες;

Η συζήτηση γίνεται πολύ πιο ενδιαφέρουσα όταν εξετάζουμε τους ανθρώπους. Γεννιόμαστε βρέφη και πεθαίνουμε, αν είμαστε τυχεροί, στα βαθιά γεράματα. Τι κοινό μπορεί να έχει ένα πεντάχρονο παιδί με έναν ογδοντάχρονο παππού;

Τι κοινό έχεις εσύ με τον προ εικοσαετίας εαυτό σου; Σαν το πλοίο του Θησέα, τόσο βιολογικά όσο και ψυχολογικά είστε δύο πολύ διαφορετικοί άνθρωποι. Ποιος είναι ο πραγματικός εσύ: Το ντροπαλό παιδί από την επαρχία ή ο εξωστρεφής επαγγελματίας που είσαι σήμερα;

Έστω πως ένας τρελός επιστήμονας απαγάγει εσένα και μια τυχαία περαστική. Μεταφέρει το μυαλό σου στο σώμα της και το μυαλό εκείνης στο δικό σου. Αν έχουμε μάθει κάτι από τις ταινίες επιστημονικής φαντασίας είναι πως, αν επιβιώσεις της εγχείρησης, όταν ξυπνήσεις θα ξυπνήσεις στο σώμα της γυναίκας. Και μπορεί αυτό το σώμα να είναι εντελώς διαφορετικό, ωστόσο οι αναμνήσεις, οι φιλοδοξίες και ο χαρακτήρας σου είναι καλά ριζωμένα στο μυαλό σου. Άρα μήπως είσαι το μυαλό σου; Μήπως το μοτίβο των νευρικών συνάψεων που έχει δημιουργήσει με έναν μοναδικό τρόπο αυτό το πολύπλοκο όργανο είναι αυτό που κάνουν εσένα;

Ο τρελός επιστήμονας συνεχίζει τα πειράματα και αφού επιστρέφει το μυαλό σου στη θέση του, δημιουργεί ένα τέλειο αντίγραφο του εαυτού σου, με έναν εγκέφαλο πιστό μέχρι και το τελευταίο κύτταρο. Όταν ξυπνήσετε, ο τρελός επιστήμονας κάνει την εξής προσφορά: Θα βασανίσω και θα σκοτώσω έναν από εσάς ενώ στον άλλο θα δώσω 1 εκατομμύριο ευρώ και θα τον αφήσω να φύγει. Παρ’ όλο που για όλο τον υπόλοιπο κόσμο το αποτέλεσμα θα είναι ακριβώς το ίδιο – μία έκδοσή σου θα συνεχίσει να υπάρχει και θα επιστρέψει σπίτι με 1 εκατομμύριο ευρώ – χωρίς δεύτερη σκέψη επιλέγεις να σώσεις τον εαυτό σου. Μπορεί ο άλλος να είναι φτυστός με εσένα, να ισχυρίζεται πως είναι εσύ, να έχει πρόσβαση σε όλα τα ενδόμυχα μυστικά σου, ωστόσο εσύ ξέρεις πολύ καλά ποιος είσαι και σίγουρα δεν είσαι αυτός!

Είσαι τότε η συνείδησή σου; Και τι είναι τέλος πάντων η συνείδηση; Η ερώτηση αυτή είναι ένα από τα μεγάλα μυστήρια της ζωής. Σε αντίθεση με το βιολογικό υλικό, η συνείδηση σου είναι μοναδική και εσύ είσαι ο μόνος που τη βιώνεις. Αντιμετωπίζεις τους υπόλοιπους σαν να έχουν συνείδηση επειδή φαίνεται να έχουν και επειδή... λένε πως έχουν. Δεν είμαστε σίγουροι αν τα ζώα έχουν συνείδηση του εαυτού τους γιατί πολύ απλά δεν μπορούν να μας το πουν.

Κατά πως φαίνεται η συνείδηση είναι μια προκύπτουσα ιδιότητα που αναδύεται από τον τρόπο που είναι δομημένος ο εγκέφαλός μας. Με κάθε νέα πληροφορία οι συνάψεις μεταβάλλονται, οι αναμνήσεις με τον καιρό εκφυλίζονται και οι δεξιότητες που δεν εξασκούνται χάνονται. Το δίκτυο των νευρώνων σου δεν παραμένει ποτέ σταθερό άρα πώς θα μπορούσε η ταυτότητά σου να παραμένει;

Και τι συμβαίνει όταν υπάρχουν κενά στη συνείδηση; Αν είσαι η συνείδησή σου, τότε όταν δεν έχεις τις αισθήσεις σου, όπως για παράδειγμα όταν κοιμάσαι, αυτό ισοδυναμεί με… θάνατο; Είναι δυνατόν η ζωή σου να διαρκεί για όση ώρα μένεις ξύπνιος; Κάθε πρωί να ξυπνάς κυριολεκτικά ένας καινούργιος άνθρωπος και κάθε βράδυ να παραχωρείς τη θέση σου στον επόμενο;

Αν αυτές οι σκέψεις κάνουν το μυαλό σου να πονάει, είναι η εξέλιξη που σου φωνάζει να σταματήσεις να σπαταλάς ενέργεια στη φιλοσοφία και να πας να κάνεις περισσότερα παιδιά. Το ανθρώπινο μυαλό έχει εξελιχθεί για να αντιμετωπίζει το απόλυτο και όχι τα ασαφή όρια της πραγματικότητας. Ίσως το πλοίο να είναι το πλοίο του Θησέα αν ο κόσμος πιστεύει πως είναι. Ίσως οι άνθρωποι να είναι μονίμως έργα υπό κατασκευή που λαθεμένα πιστεύουν πως έχουν τελειοποιηθεί. Η ταυτότητά σου να είναι ένα στιγμιότυπο, το ίδιο εφήμερη με τις προηγούμενες και τις επόμενες. Ίσως το μόνο που μένει σταθερό στη ζωή σου να είναι πως τα πάντα αλλάζουν.

«Κανείς άνθρωπος δεν μπαίνει δύο φορές στο ίδιο ποτάμι. Δεν είναι το ίδιο ποτάμι, ούτε ο ίδιος άνθρωπος.»

-- Ηράκλειτος

Την εικονογράφηση αυτού του επεισοδίου ανέλαβε ο Αντώνης Βαβαγιάννης, δημιουργός του κόμικ "Κουραφέλκυθρα - Δεν είναι καν λέξη".

Σου αρέσει η Καθημερινή Φυσική; Εγγράψου στο newsletter για να παίρνεις ειδοποίηση με κάθε νέα ανάρτηση (1-2 φορές τον μήνα). Μην ξεχάσεις το email επιβεβαίωσης!

Email:

Θέλεις να βοηθήσεις; Τέλεια! Πήγαινε στη σελίδα Υποστήριξη για να μάθεις πώς.

Δείτε το σχετικό βίντεο

Περισσότερες πληροφορίες

• https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/

• https://plato.stanford.edu/entries/identity-relative/

• https://plato.stanford.edu/entries/identity-personal/

• http://andrewmbailey.com/papers/Parfit%202012.pdf

• http://existentialcomics.com/comic/1