Την 1η Απριλίου του σωτήριου έτους 2026, η ανθρωπότητα εκτόξευσε τον πιο ισχυρό της πύραυλο στο διάστημα κι έστειλε τέσσερα από τα μέλη της σ’ ένα ταξίδι προς τη Σελήνη.

Η εκτόξευση έγινε από την εξέδρα 39Β του Διαστημικού Κέντρου Κένεντι. Την ίδια εξέδρα από την οποία είχαν εκτοξευθεί οι αποστολές Apollo, πριν από περισσότερα από 50 χρόνια.

Ο πύραυλος, ένα κατασκεύασμα ύψους 98 μέτρων (περίπου όσο ο Πύργος Αθηνών), ήταν για 8,5 λεπτά το πιο θορυβώδες πράγμα σε όλο τον πλανήτη.

Οι επιβαίνοντες, ο κυβερνήτης Ριντ Γουάιζμαν, ο πιλότος Βίκτορ Γκλόβερ και οι αστροναύτες Κριστίνα Κοχ και Τζέρεμι Χάνσεν, έγιναν οι πρώτοι άνθρωποι από το 1972 που ταξίδεψαν πέρα από τη χαμηλή τροχιά της Γης. Έγιναν επίσης οι άνθρωποι που απομακρύνθηκαν από τη Γη περισσότερο από κάθε άλλον, καθώς το σκάφος τους, το Orion, κινήθηκε γύρω από την αθέατη πλευρά της Σελήνης.

Η αποστολή διήρκησε 10 μέρες και ο πρωταρχικός της στόχος ήταν αναγνωριστικός, εν όψει των μελλοντικών αποστολών Artemis που σχεδιάζει η NASA: να γίνουν έλεγχοι στα συστήματα του διαστημικού σκάφους Orion, στις λειτουργίες του πληρώματος και στις διαδικασίες της αποστολής. Με άλλα λόγια, αυτά που πάνω κάτω έκανε και η πρώτη εμπλήρωτη1 πτήση προς τη Σελήνη, η Apollo 8 του 1968. Τόσα χρόνια που έχουν περάσει, είναι σαν να έχουμε σχεδόν ξεχάσει πώς στο καλό στείλαμε ανθρώπους στο φεγγάρι και να το πήραμε πάλι απ’ την αρχή.

Οι αστροναύτες έκαναν διάφορους ελέγχους, εντόπισαν προβλήματα και τα διόρθωσαν. Και φυσικά έβγαλαν φωτογραφίες. Πολλές υπέροχες φωτογραφίες, με φωτογραφικές μηχανές αλλά και με τα κινητά τους τηλέφωνα. Είναι η πρώτη φορά που άνθρωποι με τόσο εξελιγμένη τεχνολογία βρέθηκαν τόσο μακριά από τη Γη. Αναλογιστείτε για μια στιγμή ότι το 1972, τη χρονιά που η τελευταία αποστολή Apollo 17 προσεδαφίστηκε στη Σελήνη, δεν είχε καν εφευρεθεί το ίντερνετ.

Πιστεύω πως έχετε δει κάποιες από τις φωτογραφίες της αποστολής. Θέλω όμως να σας τις βάλω κι εδώ, να τις δούμε παρέα και να τις σχολιάσουμε. Και μέσα από τις φωτογραφίες θα ξετυλίξουμε την ιστορία του Artemis II, αυτού του μνημειώδους επιτεύγματος της ανθρώπινης διάνοιας που είχαμε τη χαρά να βιώσουμε κατά τη διάρκεια της ζωής μας.

Το Κοσμικό Λάτε βασίζεται στην υποστήριξη των συνδρομητών του για να συνεχίζει να υπάρχει. Αν θέλετε να γίνετε μέλος της κοινότητάς μας και να έχετε πρόσβαση σε όλα τα γράμματα, μπορείτε τώρα να αποκτήσετε συνδρομή με μόλις 15€ τον χρόνο.

Get 70% off forever

Read more

Δεν μπορούμε να στείλουμε δύο τρένα σε μια διαδρομή 500 χιλιομέτρων χωρίς να συγκρουστούν μεταξύ τους, θα καταφέρουμε να διαχειριστούμε και να λειτουργήσουμε πυρηνικά εργοστάσια σε αυτή τη χώρα;

Πολλοί το σκέφτηκαν, κάποιοι το είπαν. Η παραπάνω πρόταση έπαιξε σε διάφορες παραλλαγές τόσο στις σκέψεις, όσο και σε σχόλια στα μέσα μαζικής δικτύωσης, μιας μεγάλης μερίδας των ανθρώπων που παρακολούθησαν την αναζωπύρωση της συζήτησης περί πυρηνικής ενέργειας στην Ελλάδα. Αφορμή υπήρξε η δήλωση του πρωθυπουργού της χώρας, στον απόηχο της 2ης Συνόδου για την Πυρηνική Ενέργεια στο Παρίσι. Συγκεκριμένα, είπε πως «ήρθε η ώρα να διερευνήσουμε αν η πυρηνική ενέργεια, και συγκεκριμένα οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες, μπορούν να έχουν έναν ρόλο στο ελληνικό ενεργειακό σύστημα».

Ίσως είναι λιγάκι λαϊκισμός, αλλά είναι μια απορία εύλογη. Δεν έχουμε καλό ιστορικό σε παρόμοια θέματα και τα παραδείγματα είναι αρκετά: Μόνο την τελευταία πενταετία, χιλιάδες πολίτες εγκλωβίστηκαν για πάνω από 20 ώρες στην Αττική Οδό λόγω κακοκαιρίας και ο Ντάνιελ έπνιξε τη Θεσσαλία, παρόλο που εκατομμύρια ευρώ είχαν διατεθεί για αντιπλημμυρικά έργα που δεν έγιναν ποτέ. Πριν λίγους μήνες είχαμε το μπλακάουτ των ραδιοσυχνοτήτων επικοινωνίας στον εναέριο χώρο των Αθηνών, λόγω παρωχημένου εξοπλισμού. Είναι τόσο απαρχαιωμένος που δεν υποστηρίζεται πια, λέει, από τον κατασκευαστή. Σαν τα Windows XP που έχεις αφήσει σε εκείνον τον παλιό υπολογιστή γιατί μπορούν να τρέξουν ένα πρόγραμμα που χρειάζεσαι για τη δουλειά σου, ενώ η Microsoft έχει σταματήσει να τα υποστηρίζει από το 2014. Μία εβδομάδα πριν από το δυστύχημα στα Τέμπη του 2023, ο Υπουργός Μεταφορών «διασφάλιζε την ασφάλεια» των τρένων. Είναι άραγε περίεργο που οι πολίτες δεν εμπιστεύονται ότι το ελληνικό κράτος θα μπορεί να λειτουργεί ένα ενδεχόμενο πυρηνικό εργοστάσιο κάτω από αυστηρό εποπτικό έλεγχο, ειδικά αναλογιζόμενοι την έντονη σεισμική δραστηριότητα της χώρας;

Ίσως όχι. Σκεπτόμενος το θέμα, ωστόσο, μου δημιουργήθηκε μια άλλη απορία: η Βουλγαρία, η Τουρκία, η Αίγυπτος και η Ιταλία -χώρες γειτονικές της Ελλάδας και επίσης σεισμογενείς- έχουν πυρηνικά εργοστάσια. Κάποιες από αυτές μάλιστα από πολύ παλιά. Πώς και δε φτιάχτηκαν ποτέ εδώ;

Αυτό το γράμμα είναι δωρεάν και μπορεί να παραμένει έτσι χάρη στην υποστήριξη που λαμβάνουμε από μια μικρή μερίδα αναγνωστών και αναγνωστριών. Αν εκτιμάτε τη δουλειά που κάνουμε, παρακαλώ σκεφτείτε το ενδεχόμενο να αποκτήσετε μια συνδρομή για το συμβολικό ποσό των 15€ τον χρόνο.

Γίνε μέλος με 15€

Το πυρηνικό εργοστάσιο που δεν έγινε

Η πυρηνική ενέργεια στην Ελλάδα έχει μια αναπάντεχα μακρά ιστορία.1 Τη δεκαετία του 1950 η χώρα βρίσκεται ρημαγμένη από έναν καταστροφικό εμφύλιο πόλεμο και προσπαθεί δειλά δειλά να ορθοποδήσει. Η ενεργειακή της εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα είναι κάτι που θεωρείται ότι την καθιστά ευάλωτη στις ενεργειακές κρίσεις και στις γεωπολιτικές πιέσεις της εποχής. Έτσι, το 1954 ιδρύεται η Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας (ναι αμέ, υπάρχει μέχρι και σήμερα!) και το 1959 το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών Δημόκριτος (και αυτό υπάρχει μέχρι και σήμερα - έχει κι έναν επιταχυντή μάλιστα τον οποίο έχω επισκεφθεί 😄). Στο μεταξύ, η Βασίλισσα Φρειδερίκη, εκμεταλλευόμενη την αμερικανική πολιτική του Atoms for Peace -ένα πρόγραμμα που παρείχε εξοπλισμό και πληροφορίες σε σχολεία, νοσοκομεία και ερευνητικά ιδρύματα τόσο στις ΗΠΑ, όσο και σε όλο τον κόσμο για την προώθηση της πυρηνικής ενέργειας-, αρχίζει να υποστηρίζει και να διαφημίζει με θέρμη τη νέα, καινοτόμα τεχνολογία που υπόσχεται ενεργειακή ανεξαρτησία. Στο μυαλό της ελίτ της εποχής, η πυρηνική τεχνολογία είναι το απόλυτο σύμβολο του εκσυγχρονισμού και της σύνδεσης με τη Δύση.

Το 1963, το σχέδιο αρχίζει να παίρνει τεχνική μορφή. Σε μια διάλεξη παρουσία της βασίλισσας, ο καθηγητής του ΕΜΠ Μιχαήλ Αγγελόπουλος εξετάζει το ενδεχόμενο ενός αντιδραστήρα 150 MW, αν και παραμένει κάπως επιφυλακτικός λόγω του υψηλού κόστους και της ανάγκης να χτιστεί κοντά στην Αθήνα, κάτι που γεννούσε θέματα ασφάλειας. Τρία χρόνια αργότερα, το 1966, ένας άλλος καθηγητής και οικονομολόγος, επίσης Αγγελόπουλος (Άγγελος αυτή τη φορά… ήταν ο Μιχαήλ και ο Άγγελος 😅), υποστηρίζει φλογερά την κατασκευή ενός μεγαλύτερου εργοστασίου 280–300 MW, ισχυριζόμενος ότι η πυρηνική ενέργεια θα είναι φθηνότερη από τον λιγνίτη (περίπου 40-45 εκατ. δολάρια, έναντι 50 εκατ. δολαρίων για μονάδες λιγνίτη 230 MW). Το κλίμα είναι τόσο θετικό που την ίδια χρονιά ξεκινούν συζητήσεις ακόμα και με τη Βρετανική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας για έναν προηγμένο αντιδραστήρα.

Και κάπου εδώ, η ιστορία γίνεται... μαύρη κωμωδία. Με την έλευση της Χούντας των Συνταγματαρχών, το πυρηνικό όνειρο απογειώνεται στο πλαίσιο της εθνικιστικής προπαγάνδας. Το 1971, ο διευθυντής της ΔΕΗ ιδρύει ένα ειδικό Πυρηνικό Γραφείο, ενώ η Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας ανακοινώνει εξωπραγματικά πλάνα, προβλέποντας ότι η χώρα θα είχε 4.200 MW από πυρηνικά εργοστάσια μέχρι το 1990. Το δικτατορικό καθεστώς ψάχνει απεγνωσμένα τρόπους να ενισχύσει το εθνικιστικό του αφήγημα μέσα από την υπόσχεση της ενεργειακής αφθονίας.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η δικτατορία κάνει επίσημη πρόταση στη Μεγάλη Βρετανία ζητώντας την κατασκευή ενός πυρηνικού σταθμού, τον οποίο μάλιστα απαιτούν να είναι έτοιμος σε χρόνο ρεκόρ, δηλαδή το 1974. Ως πληρωμή, αντί για συνάλλαγμα, της προσφέρουν 40.000 τόνους... ελληνικού καπνού. Η βρετανική καπνοβιομηχανία φυσικά δε δείχνει το παραμικρό ενδιαφέρον.

Όμως, plot twist! Παρότι οι Βρετανοί αρνούνται την πρόταση, η Σοβιετική Ένωση εκφράζει πράγματι ενδιαφέρον για να αναλάβει το έργο με αυτούς τους όρους! Όμως, το καθεστώς των συνταγματαρχών, εγκλωβισμένο μέσα στον έντονο αντικομμουνισμό του, δεν μπαίνει καν στον κόπο να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις με τους Σοβιετικούς. Και κάπως έτσι, ετούτη η παράδοξη απόπειρα απόκτησης πυρηνικού αντιδραστήρα ναυαγεί οριστικά.

Μετά την πτώση της χούντας, η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή αναθερμαίνει το πρότζεκτ. Το 1975, ο Ηλίας Γυφτόπουλος, διακεκριμένος καθηγητής του ΜIT, αναλαμβάνει το Εθνικό Συμβούλιο Ενέργειας. Ο Γυφτόπουλος είναι πεπεισμένος ότι το πυρηνικό ρεύμα θα είναι 20-25% φθηνότερο από εκείνο του άνθρακα. Εν τω μεταξύ, οι Γάλλοι πιέζουν ασφυκτικά την Ελλάδα να αγοράσει γαλλικούς αντιδραστήρες. Από την άλλη, η ΔΕΗ βρίσκεται σε συζητήσεις με την αμερικανική εταιρεία EBASCO, στην οποία τελικά αναθέτει να βρει την ιδανική τοποθεσία για την κατασκευή ενός εργοστασίου. Η EBASCO εξετάζει διάφορα μέρη (όπως τη Λάρισα και την Πελοπόννησο) και καταλήγει στην Κάρυστο, στη νότια Εύβοια, ως το καταλληλότερο σημείο.

Οι κάτοικοι της περιοχής, φυσικά, ξεσηκώνονται. Ένα άρθρο του 2007 στα ΝΕΑ, γράφει:

«Ήταν Απρίλιος του 1978 όταν κάτοικοι των χωριών της περιοχής αντιλήφθηκαν την παρουσία ξένων με μηχανήματα που πραγματοποιούσαν μετρήσεις. Η φήμη ότι η Κάρυστος ήταν μία από τις υποψήφιες τοποθεσίες για την κατασκευή πυρηνικού σταθμού είχε κυκλοφορήσει, αλλά δεν υπήρχε κάποιο έγγραφο που να επιβεβαιώνει το γεγονός. Οι κομματικές παρατάξεις δεν έπαιρναν θέση, ενώ η κυβέρνηση Ράλλη δεν διέψευδε τις φήμες. Οι ξένοι με τα μηχανήματα ήταν η απόδειξη και οι κάτοικοι των χωριών τούς κυνήγησαν με τα φτυάρια», αναφέρει η κόρη του δημάρχου Καρύστου εκείνη την εποχή, κ. Μόσχα Χατζηνικολή.

Την ίδια περίοδο, το ατύχημα στο Three Mile Island των ΗΠΑ αλλάζει ριζικά την κοινή γνώμη και φανερώνει τους ενδεχόμενους κινδύνους ενός πυρηνικού εργοστασίου. Αν και η κυβέρνηση προσπαθεί να καθησυχάσει τον κόσμο, ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, Ανδρέας Παπανδρέου, πιάνει τον παλμό της κοινωνίας και τον Μάρτιο του 1981, σε μια ομιλία του στη Βουλή, λέει: «Η χώρα μας είναι σεισμογενής. Επικίνδυνα σεισμογενής [...]. Προκαλώ για μια απάντηση [...]. Σε κάθε περίπτωση, πιστεύω ότι όλοι πρέπει να συμφωνήσουμε στην ακόλουθη θέση: Όχι στους πυρηνικούς αντιδραστήρες. Όχι στο πυρηνικό εργοστάσιο».

Τον Οκτώβριο του 1981, το ΠΑΣΟΚ κερδίζει τις εκλογές και ακυρώνει οριστικά κάθε σχέδιο για πυρηνική εγκατάσταση. Η Ελλάδα αποφασίζει να βασιστεί αποκλειστικά στον δικό της λιγνίτη. Μετά το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ, το 1986, κανείς πια στη χώρα δε θέλει να ακούει για πυρηνική ενέργεια.

Από τότε, το ζήτημα έρχεται και φεύγει από τον δημόσιο διάλογο, χωρίς ποτέ ωστόσο να έχει προχωρήσει πέραν του προφορικού. Στη συζήτηση πλέον έχουν μπει και οι Μικροί Αρθρωτοί Αντιδραστήρες (SMRs) - θα μιλήσουμε γι’ αυτούς στη συνέχεια, πρώτα όμως ας δούμε κάποια πράγματα γενικότερα για τα πυρηνικά εργοστάσια.

Το πρόβλημα του κόστους

Το 2005, η κυβέρνηση της Φινλανδίας αποφάσισε να κατασκευάσει έναν νέο πυρηνικό αντιδραστήρα (έναν από τους μεγαλύτερους στην Ευρώπη, με καθαρή ηλεκτρική ισχύ 1.600 MW), με αρχικό στόχο την έναρξη της λειτουργίας του πέντε χρόνια μετά, το 2010. Ο αντιδραστήρας είχε προβλεφθεί ότι θα κοστίσει 3 δισεκατομμύρια ευρώ. Τελικά, ξεκίνησε να λειτουργεί το 2023, 18 χρόνια μετά, και κόστισε όχι 3 αλλά 11 δισεκατομμύρια ευρώ. Το 2017, το Ηνωμένο Βασίλειο άρχισε κι αυτό την κατασκευή ενός νέου πυρηνικού εργοστασίου, με στόχο να λειτουργήσει το 2025. Η ημερομηνία έχει πλέον μετατεθεί για το 2028 και το κόστος κατασκευής έχει διπλασιαστεί, ξεπερνώντας τις 25 δισεκατομμύρια λίρες.

Η κατασκευή ενός πυρηνικού εργοστασίου είναι μια εξαιρετικά περίπλοκη, χρονοβόρα και πανάκριβη διαδικασία, εν μέρει λόγω των αυξημένων προδιαγραφών ασφαλείας. Σε όλο τον κόσμο υπάρχουν περίπου 30.000 εργοστάσια παραγωγής ενέργειας. Από αυτά, μόλις τα 440 είναι πυρηνικά εργοστάσια. Ακόμα κι έτσι, όμως, παράγουν το 10% της ενέργειας που καταναλώνει η ανθρωπότητα. Δεν το λες και λίγο.

Το πρόβλημα των αποβλήτων

Στην πραγματικότητα, ένα πυρηνικό εργοστάσιο δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα εξωφρενικά ακριβό και τεχνολογικά προηγμένο μπρίκι. Η βασική του λειτουργία είναι να βράζει νερό. Μόνο που, αντί για ορυκτά καύσιμα (βουτάνιο, ας πούμε, που έχουν τα γκαζάκια), χρησιμοποιεί τη σχάση βαρέων πυρήνων, συνήθως του ουρανίου-235. Όταν ένας τέτοιος πυρήνας χτυπηθεί από ένα νετρόνιο διασπάται σε δύο μικρότερους, απελευθερώνοντας μια τεράστια ποσότητα ενέργειας υπό μορφή θερμότητας και μερικά ακόμα νετρόνια που συνεχίζουν την αλυσιδωτή αντίδραση. Η θερμότητα μετατρέπει νερό σε ατμό, ο οποίος περιστρέφει μια τουρμπίνα, που κινεί μια γεννήτρια, κι έτσι παράγεται ηλεκτρισμός. Είναι μια διαδικασία με μηδενικές άμεσες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα (αφού τίποτα δεν «καίγεται» - παρόλο που καταχρηστικά το ουράνιο αναφέρεται ως «καύσιμο»), αλλά με ένα μεγάλο ραδιενεργό υπόλοιπο.

Τα προϊόντα της σχάσης -τα θραύσματα δηλαδή των πυρήνων που διασπάστηκαν- είναι ασταθή και εκπέμπουν ραδιενέργεια: εξαιρετικά επικίνδυνη ιοντίζουσα ακτινοβολία. Επιπλέον, κάποια άτομα ουρανίου απορροφούν νετρόνια χωρίς να σχαστούν και μετατρέπονται σε βαρύτερα στοιχεία όπως το πλουτώνιο, που παραμένει ραδιενεργό για χιλιάδες χρόνια.

Τι κάνουν, λοιπόν, οι άνθρωποι με τα παράγωγα της πυρηνικής σχάσης; Αυτά τα εξαιρετικά επικίνδυνα και θανατηφόρα πυρηνικά απόβλητα; Σκάβουν τρύπες βαθιά μέσα στο έδαφος και τα θάβουν. Τα στριμώχνουν σε κιβώτια από μπετόν και ατσάλι και τα τοποθετούν εκατοντάδες μέτρα κάτω από τη γη, μέσα σε σταθερά πετρώματα, όπου θα πρέπει να παραμείνουν σφραγισμένα για τουλάχιστον 10.000 χρόνια. Μάλιστα, η Υπηρεσία Προστασίας Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (EPA), έκρινε ότι τα 10.000 χρόνια είναι λίγα για ορισμένα στοιχεία και επέκτεινε τα όρια ασφαλείας για το αποθετήριο στο Όρος Γιούκα στα 1.000.000 έτη.

Σ’ ένα γενικότερο, φιλοσοφικό σχόλιο, θα μπορούσε να πει κανείς ότι πράξεις σαν κι αυτές είναι η απόλυτη εκδήλωση της ανθρώπινης αλαζονείας. Αν το καλοσκεφτείτε, είναι αστείο το γεγονός ότι για να λειτουργήσει μια τοστιέρα το 2026, απαιτούμε από τους ανθρώπους του 102.026 (αν, φυσικά, υπάρχουν) να διατηρούν ακέραια μια τρύπα στο έδαφος. Ας ασχοληθούν εκείνοι με αυτό το πρόβλημα.

Το πρόβλημα των ατυχημάτων

Ο φόβος για την πυρηνική ενέργεια είναι κατανοητός από ψυχολογική σκοπιά, όμως στατιστικά δυσανάλογος με την πραγματικότητα. Η πυρηνική ενέργεια είναι μία από τις ασφαλέστερες μορφές παραγωγής ηλεκτρισμού, με δείκτη θνησιμότητας 0,03 θανάτους ανά τεραβατώρα (TWh) παραγόμενης ενέργειας (συμπεριλαμβανομένων των ατυχημάτων στο Τσερνόμπιλ και τη Φουκουσίμα). Από την άλλη, ο λιγνίτης προκαλεί περίπου 24,6 θανάτους ανά TWh, κυρίως λόγω των χρόνιων παθήσεων που προκαλεί η ατμοσφαιρική ρύπανση.2

Βλέπετε, ένα πυρηνικό ατύχημα είναι ένα κινηματογραφικό, στιγμιαίο γεγονός που κυριαρχεί στις ειδήσεις για εβδομάδες ή και χρόνια. Αντίθετα, ο λιγνίτης είναι ένας σιωπηλός δολοφόνος. Τα μικροσωματίδια και τα οξείδια του αζώτου που προκύπτουν από την καύση του άνθρακα, προκαλούν παγκοσμίως εκατομμύρια πρόωρους θανάτους από αναπνευστικά και καρδιαγγειακά νοσήματα. Αυτοί οι θάνατοι δεν καταγράφονται ποτέ ως ατυχήματα και είναι δύσκολο να μετρηθούν, μόνο να εκτιμηθούν.

Τώρα, όσον αφορά τον κίνδυνο των σεισμών, ας δούμε λίγο πιο προσεκτικά τι συνέβη στη Φουκουσίμα το 2011. Δεν ήταν ο τεράστιος σεισμός των 9,1 βαθμών στην κλίμακα Ρίχτερ, αυτός καθαυτός, το πρόβλημα. Οι αντιδραστήρες τον άντεξαν μια χαρά και σταμάτησαν τη λειτουργία τους όπως προβλεπόταν. Το πρόβλημα ήταν το τσουνάμι 14 μέτρων που πλημμύρισε τις γεννήτριες ασφαλείας, οδηγώντας σε διακοπή της ψύξης. Σύμφωνα με την Επιστημονική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τις Επιπτώσεις της Ατομικής Ακτινοβολίας (UNSCEAR), «δεν έχουν τεκμηριωθεί δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων της Φουκουσίμα που να αποδίδονται άμεσα στην έκθεση σε ακτινοβολία από το ατύχημα στον πυρηνικό σταθμό Φουκουσίμα Νταϊίτσι». Ένας άνθρωπος πέθανε από καρκίνο του πνεύμονα, χωρίς όμως να αποδεικνύεται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της ακτινοβολίας και του καρκίνου. Άλλα 6 άτομα εμφάνισαν καρκίνο ή λευχαιμία. Δύο εργαζόμενοι νοσηλεύτηκαν λόγω εγκαυμάτων από ακτινοβολία, ενώ αρκετά άλλα άτομα υπέστησαν σωματικούς τραυματισμούς ως συνέπεια του ατυχήματος. Μετά το ατύχημα, τουλάχιστον 164.000 κάτοικοι της γύρω περιοχής εκτοπίστηκαν μόνιμα ή προσωρινά (είτε οικειοθελώς είτε κατόπιν εντολής εκκένωσης). Παραδόξως, οι εκτοπισμοί αυτοί οδήγησαν σε τουλάχιστον ακόμα 51 θανάτους, με ορισμένους να τους κατηγορούν ότι προκάλεσαν μεγαλύτερη ζημιά από αυτή που απέτρεψαν.

Οι Μικροί Αρθρωτοί Αντιδραστήρες (Small Modular Reactors)

Σε αντίθεση με τα τερατώδη και πανάκριβα οικοδομήματα που είναι τα τυπικά πυρηνικά εργοστάσια, οι SMRs σχεδιάζονται έτσι ώστε να μπορούν να βγουν από τυποποιημένη γραμμή παραγωγής (σαν τα αυτοκίνητα, ας πούμε) και στη συνέχεια να μεταφερθούν έτοιμοι στην τοποθεσία εγκατάστασης. Τα βασικά τους μέρη χωράνε και μεταφέρονται σε νταλίκες, τρένα ή πλοία, και στη συνέχεια συναρμολογούνται στο επιλεγμένο σημείο. Αυτό αντιμετωπίζει σε μεγάλο βαθμό το πρόβλημα του κόστους - μειώνει δραστικά το αρχικό κεφάλαιο που απαιτείται, και επιτρέπει σε μια χώρα να ξεκινήσει με έναν μικρό αντιδραστήρα και να προσθέτει άλλους σταδιακά, ανάλογα με τις ανάγκες και τα έσοδά της. Φυσικά, όντας μικροί, η ισχύς που δίνουν είναι επίσης μικρή: κάθε μονάδα δίνει περίπου 300 MW, ενώ ένας μεγάλος σύγχρονος αντιδραστήρας δίνει από 1.000 MW έως 1.600 MW.

Όσον αφορά το θέμα της ασφάλειας, οι SMRs είναι πολύ πιο διαχειρίσιμοι. Αν υπάρξει διακοπή ρεύματος στα παραδοσιακά μεγάλα εργοστάσια πρέπει οπωσδήποτε να λειτουργήσουν αντλίες και εφεδρικές γεννήτριες για να ψύχουν τον πυρήνα, αλλιώς υπάρχει κίνδυνος τήξης (κάτι σαν αυτό που συνέβη στη Φουκουσίμα το 2011). Οι SMRs έχουν τόσο μικρό μέγεθος που η θερμότητα μπορεί να απομακρυνθεί από μόνη της μέσω της φυσικής κυκλοφορίας του νερού ή του αέρα, χωρίς να απαιτείται ηλεκτρική ενέργεια, νερό από εξωτερική πηγή ή ανθρώπινη παρέμβαση. Θεωρητικά, ο σχεδιασμός αυτός τους καθιστά «αυτο-προστατευόμενους».

Είναι καλή ιδέα, αφεντικό;

Όλη αυτή η συζήτηση για την πυρηνική ενέργεια έχει νόημα κυρίως μέσα στο πλαίσιο της κλιματικής κρίσης. Μπορεί μια στροφή προς την πυρηνική ενέργεια να είναι χρήσιμη για την αντιμετώπιση του προβλήματος; Η παραγωγή ρεύματος από πυρηνικά εργοστάσια σίγουρα δεν είναι απολύτως «καθαρή» - αλίμονο, τίποτα δεν είναι. Στην εξίσωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος πρέπει να ληφθεί υπόψη η εξόρυξη του ουρανίου, ο εμπλουτισμός του, οι κατασκευές, τα απόβλητα και η αποξήλωση των εργοστασίων, στο τέλος της ζωής τους. Όλα αυτά αυξάνουν τις εκπομπές CO₂.

Η ανάπτυξη και κατασκευή πυρηνικών εγκαταστάσεων απαιτεί χρόνο και χρήμα. Κάθε ευρώ που δαπανάται για έναν αντιδραστήρα που θα λειτουργήσει σε 15 χρόνια, είναι ένα ευρώ που δεν επενδύεται σήμερα σε ΑΠΕ, δίκτυα, έρευνα για μεθόδους αποθήκευσης ενέργειας και ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων - πράγματα που έχουν άμεση απόδοση. Οι SMRs υπόσχονται να το λύσουν αυτό, αλλά προς το παρόν παραμένουν μια υπόσχεση στα χαρτιά. Δεν έχουμε ακόμα εμπορικά δείγματα που να αποδεικνύουν ότι μπορούν να χτιστούν σε 3-5 χρόνια και με χαμηλό κόστος.

Είναι καλή ιδέα, σε αυτή τη φάση, να επενδύσουμε στην πυρηνική ενέργεια; Δεν ξέρω. Αν δε θέλουμε να εξαρτιόμαστε από το φυσικό αέριο ως καύσιμο-γέφυρα για τις επόμενες δεκαετίες, η πυρηνική ενέργεια ίσως είναι μια λύση που μπορεί να μας κερδίσει χρόνο μέχρι την κλιματική ουδετερότητα. Σ’ ένα παλιό άρθρο στον Guardian, ορισμένοι ειδικοί υποστήριζαν ότι για να αντικαταστήσουμε πλήρως την ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται σήμερα από ορυκτά καύσιμα με πυρηνική ενέργεια μέχρι το 2050, θα πρέπει να χτίζονται παγκοσμίως πάνω από 100 νέα πυρηνικά εργοστάσια τον χρόνο. Είναι κάτι τέτοιο ρεαλιστικό;

Είμαι σίγουρος ότι υπάρχουν πολύ πιο έξυπνοι και ενημερωμένοι άνθρωποι από εμένα, που θα υποστηρίξουν με σοβαρά επιχειρήματα τη μία ή την άλλη πλευρά. Παρόλα αυτά, η σκέψη μου καταλήγει σε κάτι που πολύ εύστοχα γράφει ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος στο βιβλίο του Μια ελληνική κλιματική κρίση: «σε ένα σύμπαν με κακές, μέτριες και ανεπαρκείς λύσεις δεν περισσεύει καμία».

Σε περίπτωση που σας ξέφυγε

Την περασμένη εβδομάδα ανέβηκε ένα νέο minisode στα social media του Κοσμικού Λάτε. Έχει να κάνει με τον πάγο που βρίσκεται σε άλλους κόσμους: στον Κρόνο, στην Ευρώπη, στον Γανυμήδη και στον Εγκέλαδο.

Λέσχη Bookerberg

Τους τελευταίους μήνες τα παιδιά στον Discord σέρβερ έχουν αναβιώσει τη λέσχη ανάγνωσης Bookerberg. Το επόμενο βιβλίο που διαβάζουν είναι το Πιρανέζι, της Σουζάνας Κλαρκ. Η συνάντηση γίνεται διαδικτυακά και έχει προγραμματιστεί προς τα μέσα Μαίου.

Πρόσβαση στη λέσχη (και στον Discord σέρβερ) έχουν όλα τα μέλη του Κοσμικού Λάτε.

Γίνε μέλος με 15€

Η πρώτη εκδοχή ετούτου του γράμματος ξεκινούσε με την εξής πρόταση: Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας. Δεν ήταν μια πρόταση φοβερά πρωτότυπη (μεταξύ μας, καθόλου - τα δημοσιογραφικά κλισέ μού γυρίζουν τα μάτια 90 μοίρες), ούτε κάποιο ιδιαίτερα αποτελεσματικό «δόλωμα» (στην εποχή των αλγορίθμων, λένε, τα πρώτα 2-3 δευτερόλεπτα είναι ζωτικής σημασίας αν θέλεις να διατηρήσεις την προσοχή του κοινού), αλλά ήταν οκέι. Έκανε τη δουλειά της. Το κείμενο έπρεπε να ξεκινάει με κάποιον τρόπο και η πρόταση εισήγε τον αναγνώστη και την αναγνώστρια κατευθείαν στο θέμα, επιτρέποντάς τους να μαντέψουν με σχετική ασφάλεια τι πραγματεύεται: μα, φυσικά, τους Βιετκόνγκ μάστορες των λαγουμιών και την επιρροή τους στη σύγχρονη δυτική μαγειρική και ιστιοπλοΐα1 την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Μόνο που, αν την κρατούσα έτσι όπως αρχικά την έγραψα, δε θα ήταν απολύτως σωστή. Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι κάτι που υπάρχει - τουλάχιστον όχι ακόμα. Αυτό που στην παρούσα φάση υπάρχει σίγουρα, είναι μια εκθετικά εξελισσόμενη συζήτηση που θέτει ερωτήματα για τα οποία δεν έχουμε ξεκάθαρες απαντήσεις: Τι είναι νοημοσύνη; Πώς ορίζεται; Μπορεί ένα μη ζωντανό πράγμα να την κατέχει;

Δεν είναι μια εύκολη συζήτηση. Αν αναζητήσετε απαντήσεις, θα πέσετε πάνω σε διάφορες οπτικές και επιχειρήματα από τις δύο πλευρές, που μοιάζουν πειστικά. Παρόλα αυτά, είναι ασφαλές να πούμε ότι στην παρούσα εκδοχή τους, τα διάφορα chatbot και λοιπά εργαλεία Παραγωγικής Τεχνητής «Νοημοσύνης» που χρησιμοποιούμε καθημερινά δεν είναι νόημονα - όχι περισσότερο απ’ όσο ένα υπολογιστικό μοντέλο μαύρης τρύπας είναι μια πραγματική μαύρη τρύπα. Πρόκειται απλώς για προσομοιώσεις: εξαιρετικά περίπλοκες στατιστικές μηχανές που μπορούν να προβλέψουν το πιο πιθανό επόμενο στοιχείο, είτε είναι μια λέξη, όταν γράφουν κείμενο, είτε ένα πίξελ, όταν δημιουργούν μια εικόνα. Πολύ ικανές και πειστικές προσομοιώσεις, σύμφωνοι, αλλά παραμένουν προσομοιώσεις.

Υπό αυτό το πρίσμα, δεν υπάρχει καμία «νοημοσύνη» στην «Τεχνητή Νοημοσύνη» αυτή τη στιγμή. Δεν υπάρχει κάτι που σκέφτεται, ένα φάντασμα στη μηχανή. Τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα χειρίζονται τη γλώσσα χωρίς καμία επαφή με το πραγματικό, σημασιολογικό της περιεχόμενο. Δεν έχουν τη δυνατότητα να αξιολογήσουν αυτό που γράφουν γιατί, όπως είπαμε, δε σκέφτονται. Γι’ αυτό και πολλές φορές (αλλά όλο και λιγότερο όσο εξελίσσονται) λένε μπούρδες ή πράγματα που δε βγάζουν νόημα, όπως ας πούμε εκείνη τη φορά που το AI Overview του Google προέτρεψε μια χρήστρια να τρώει τουλάχιστον μία μικρή πέτρα καθημερινά, γιατί οι πέτρες είναι πλούσιες σε βιταμίνες και μέταλλα.

Αυτά τα πράγματα είναι κάτι που ο περισσότερος κόσμος λίγο πολύ τα αντιλαμβάνεται. Παρόλα αυτά, εξακολουθούμε να αποκαλούμε στην καθημερινότητά μας τα σχετικά εργαλεία Τεχνητή Νοημοσύνη και όχι Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα ή, δεν ξέρω, Μηχανές Μεγιστοποίησης της Εντροπίας. Νομίζω πως αυτό έχει άμεση σχέση με το πραγματικό θέμα του γράμματος που διαβάζετε, που δεν είναι αν τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα είναι νοήμονα ή όχι, αλλά γιατί όλος ο κόσμος φαίνεται να μιλάει για μια φούσκα έτοιμη να σκάσει στον επιχειρηματικό κλάδο που τα περιβάλλει.

Γιατί η πώληση της υπόσχεσης ενός μέλλοντος επιστημονικής φαντασίας είναι παραδοσιακά το πιο κερδοφόρο προϊόν της Σίλικον Βάλεϊ.

Το Κοσμικό Λάτε βασίζεται στην υποστήριξη των συνδρομητών του για να συνεχίζει να υπάρχει. Αν θέλετε να γίνετε μέλος και να έχετε πρόσβαση σε όλα τα γράμματα, μπορείτε τώρα να αποκτήσετε συνδρομή με μόλις 15€ τον χρόνο.

Get 70% off forever

Read more

Ας παίξουμε ένα παιχνίδι. Το παιχνίδι αποτελείται από δύο παίκτες: εσένα, τον Προτείνοντα, κι έναν άλλον, τον Αποδέκτη. Έχεις 100 ευρώ τα οποία πρέπει να μοιραστείς. Το πώς θα τα μοιράσεις είναι απόφαση δική σου. Μπορείς να δώσεις στον Αποδέκτη 1 ευρώ ή μπορείς να του δώσεις 99. Ωστόσο, έχει το δικαίωμα να αρνηθεί. Αν ο Αποδέκτης δεχτεί το ποσό, παίρνετε και οι δύο τα χρήματα που πρότεινες. Αν αρνηθεί, κανείς σας δεν παίρνει τίποτα. Τι ποσό από τα 100 ευρώ είσαι διατεθειμένος να δώσεις; Αν ήσουν στη θέση του Αποδέκτη, υπάρχει κάποιο ποσό το οποίο δε θα δεχόσουν; Το παιχνίδι επαναλαμβάνεται πολλές φορές αλλά σε κάθε γύρο αντιμετωπίζεις διαφορετικούς παίκτες.

The Ultimatum Game (το Παιχνίδι του Τελεσίγραφου) είναι το όνομα αυτού. Αν ακολουθήσουμε την αυστηρή λογική της κλασικής οικονομικής θεωρίας, ο Προτείνων θα έπρεπε να δώσει το ελάχιστο δυνατό ποσό και ο Αποδέκτης θα έπρεπε να το δεχτεί, αφού, αντικειμενικά, ακόμα και το 1 ευρώ είναι καλύτερο από το τίποτα. Όμως, όπως είμαι σίγουρος ότι ήδη υποψιάζεστε, όταν πραγματικοί άνθρωποι με σάρκα, οστά, συναισθήματα και κώδικες ηθικής παίζουν το παιχνίδι, τα αποτελέσματα είναι πολύ διαφορετικά. Οι περισσότεροι Προτείνοντες τείνουν να προσφέρουν περίπου το 40% του ποσού, ενώ κατά μέσο όρο οι Αποδέκτες απορρίπτουν το 16% των προσφορών.1

Φυσικά, υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν τον τρόπο που θα γίνει η μοιρασιά. Για παράδειγμα, το ποσοστό που οι Προτείνοντες προσφέρουν και οι Αποδέκτες δέχονται, τείνει να μικραίνει όσο μεγαλώνει η πίτα. Είναι άλλο να παίρνεις 1000 ευρώ και να προσφέρεις τα 250 (το 25%) και άλλο να παίρνεις 50 και να προσφέρεις τα 12,5. Σε περίπτωση άρνησης, η «ζημιά» στη δεύτερη περίπτωση είναι πολύ μικρότερη και ο Αποδέκτης μπορεί να είναι διατεθειμένος να απαρνηθεί ένα μικρό ποσό προκειμένου να τιμωρήσει τον απληστία σου.

Η ανωνυμία, επίσης, παίζει ρόλο σημαντικό: όσο πιο σίγουρη είναι μεταξύ των παικτών, τόσο περισσότερο μειώνονται οι προσφορές. Όταν οι συμμετέχοντες γνωρίζουν ότι η ταυτότητά τους μπορεί να αποκαλυφθεί ή ότι θα υπάρξει μελλοντική αλληλεπίδραση με τους συμπαίκτες τους, η γενναιοδωρία αυξάνεται. Κανείς δε θέλει να χαρακτηριστεί άδικος ή τσιγκούνης, πόσο μάλλον να κοιτάξει στα μάτια τους ανθρώπους που αδίκησε.

Σε μια μελέτη του 2001, ανθρωπολόγοι έθεσαν τους όρους του παιχνιδιού σε 15 διαφορετικές κοινωνίες μικρής κλίμακας, όπως οι Ματσιγκένγκα από το Περού, οι Χάτζα από την Τανζανία, οι Λαμαλέρα από την Ινδονησία και οι Ατσέ από την Παραγουάη. Οι Ματσιγκένγκα έκαναν τις χαμηλότερες προσφορές (σχεδόν ορθολογικές), ενώ οι Λαμαλέρα έκαναν τις πιο γενναιόδωρες, ξεπερνώντας, μάλιστα, συχνά το 50%. Το πολιτισμικό πλαίσιο και οι κοινωνικές νόρμες, επομένως, επηρεάζουν επίσης τη μοιρασιά. Οι Ματσιγκένγκα είναι μια κοινωνία κατά βάση οικογενειοκεντρική. Οργανώνονται γύρω από μια απόλυτα αυτόνομη πυρηνική οικογένεια, η οποία παράγει μόνη της σχεδόν τα πάντα, και δεν αναπτύσσουν έντονες εμπορικές σχέσεις ή θεσμούς συνεργασίας με άτομα εκτός του στενού τους κύκλου. Από την άλλη, οι Λαμαλέρα είναι παραδοσιακοί κυνηγοί φαλαινών. Σε αντίθεση με την ατομική καλλιέργεια, το κυνήγι μιας φάλαινας είναι αδύνατο να επιτευχθεί από ένα άτομο ή μια μικρή οικογένεια. Απαιτεί τη συντονισμένη προσπάθεια δεκάδων ανθρώπων που επανδρώνουν μεγάλα σκάφη, γεγονός που καθιστά τη συνεργασία και την αλληλοεξάρτηση απόλυτη αναγκαιότητα για την ύπαρξή τους.

Τα περιεχόμενα

• Το αιώνιο ντιμπέιτ

• Δίκαιοι, μέχρι να μην κοιτάει κανείς

• Η παγίδα του Καλού Παιδιού™

• Σε περίπτωση που σας ξέφυγε

Το αιώνιο ντιμπέιτ

Η συζήτηση για το αν οι άνθρωποι είναι αλτρουιστές ή εγωιστές είναι παλιά, σίγουρα τόσο παλιά, όσο η θεωρία της φυσικής επιλογής του Κάρολου Δαρβίνου. Από την Καταγωγή του Ανθρώπου κι έπειτα, η επικρατούσα άποψη των βιολόγων ήθελε τους ανθρώπους να έχουν εξελιχθεί με σκοπό τη μεγιστοποίηση του ατομικού τους συμφέροντος. Σε μια κυνική εκδοχή αυτής η ιδέας, πλοηγούμαστε στη ζωή με μοναδικό σκοπό την εξασφάλιση τη δικής μας επιτυχίας ή εκείνης της άμεσης οικογένειάς μας. Ο φιλόσοφος Μάικλ Ρους και ο βιολόγος Έντουαρτ Όσμπορν Γουίλσον διατύπωσαν τη θέση ότι η ηθική είναι μια ψευδαίσθηση που μας πλασάρεται από τα γονίδιά μας για να μας κάνει να συνεργαζόμαστε2. Αν βοηθούσαμε τους άλλους μόνο μετά από έναν ψυχρό υπολογισμό κέρδους-ζημιάς, θα ήμασταν αργοί και αναξιόπιστοι συνεργάτες. Η εξέλιξη εσωτερίκευσε αυτόν τον υπολογισμό μετατρέποντάς τον σε συναίσθημα. Έτσι, όταν βοηθάς κάποιον, νιώθεις ότι το κάνεις επειδή είναι το σωστό, στην πραγματικότητα όμως ακολουθείς μια βιολογική συνταγή που έχει αποδειχθεί κερδοφόρα για την επιβίωση των προγόνων σου.

Από την άλλη, πιο πρόσφατα, ανθρωπολόγοι και ψυχολόγοι έχουν εναντιωθεί σε αυτή την, κάπως απαισιόδοξη, οπτική. Πολλά βιβλία κατά τις τελευταίες δεκαετίες έχουν επικεντρωθεί στην ανθρώπινη συνεργασία, χαρακτηρίζοντάς την ως το μυστικό συστατικό πίσω από την κατάκτηση του πλανήτη από το είδος μας.345 Οι άνθρωποι συνεργάζονται, πράγματι, σε πρωτοφανή κλίμακα. Χρησιμοποιούν τη νοημοσύνη, τη γλώσσα κι ένα ποικίλο σύνολο δεξιοτήτων για να χτίσουν περίπλοκους πολιτισμούς, να αναπτύξουν τεχνολογίες και να λύσουν προβλήματα. Από μικρή ηλικία μαθαίνουμε τους κανόνες των ομάδων μας, και αυτοί οι κανόνες, πολιτισμικά αποτυπωμένοι πάνω μας, αποτελούν τη συγκολλητική ουσία των δεσμών που μας επέτρεψαν να κατακτήσουμε τα πιο αφιλόξενα μέρη του κόσμου και ενδεχομένως να επικρατήσουμε έναντι άλλων, λιγότερο συνεργατικών ομάδων ανθρώπων (των Νεάντερταλ, για παράδειγμα).

Αυτό το αφήγημα μας γλιτώνει από την αμηχανία τού να αποδεχτούμε ότι ο βιολογικός εγωισμός (η δράση αποκλειστικά για τη μεγιστοποίηση της δαρβινικής μας επιτυχίας) αποτελεί το θεμέλιο κάθε συμπεριφοράς. Επιπλέον, ευθυγραμμίζεται με ορισμένους ισχυρισμούς ανθρωπολόγων ότι οι αρχαίοι άνθρωποι ήταν περισσότερο εξισωτικοί, ζώντας σε μικρές ομάδες με ελάχιστη ιεραρχία (ή και καθόλου), όπου οι ηγέτες διέθεταν περιορισμένη εξουσία και οι άνθρωποι αντιστέκονταν συλλογικά σε οποιονδήποτε προσπαθούσε να κυριαρχήσει.

Όπως συμβαίνει συχνά -αλλά όχι πάντα- η αλήθεια βρίσκεται μάλλον κάπου στη μέση. Η πραγματικότητα φαίνεται να είναι ότι δεν εξελιχθήκαμε μόνο για να συνεργαζόμαστε ή μόνο για να ανταγωνιζόμαστε. Το είδος μας εξελίχθηκε με την ικανότητα να κάνει και τα δύο, αναλόγως τι μας εξυπηρετεί.

Δίκαιοι, μέχρι να μην κοιτάει κανείς

Ο οικονομολόγος Ερνστ Φερ (Ernst Fehr), αφού μελέτησε διάφορα συμπεριφορικά παιχνίδια όπως το Παιχνίδι του Τελεσίγραφου, υποστήριξε την ιδέα ότι οι άνθρωποι διακατέχονται από μια γενικευμένη αποστροφή προς την αδικία - ότι είμαστε, δηλαδή, ένα είδος που καθολικά αντιπαθεί την έλλειψη δικαιοσύνης. Ως συνέπεια αυτής της συλλογικής αποστροφής, συμπεριφερόμαστε ο ένας στον άλλον πιο δίκαια από ό,τι θα περιμέναμε αν αποφασίζαμε αποκλειστικά με βάση ψυχρούς οικονομικούς υπολογισμούς. Ο Χόμο σάπιενς, με άλλα λόγια, δεν είναι Χόμο εκονόμικους.

Αυτή η ιδέα έχει επεκταθεί σε μια σύγχρονη υπόθεση υπερ-συνεργασίας: μαθαίνουμε να συνεργαζόμαστε εντός της ομάδας, επειδή η επιβίωσή μας εξαρτάται από την επιτυχία της. Αν ένας πρόγονός μας αποτύγχανε στο κυνήγι, στη συλλογή καρπών ή στη γεωργία, θα στρεφόταν για βοήθεια στους συντρόφους του. Μια αμοιβαία ανταποδοτική σχέση μπορεί να του έσωζε τη ζωή. Η αλληλοεξάρτηση γεννά την πίστη στην ομάδα. Είναι επομένως λογικό να υποθέσουμε ότι οι ομάδες που συνεργάζονται πιο αποτελεσματικά υπερισχύουν στον ανταγωνισμό έναντι των ομάδων που δεν το κάνουν και οι κανόνες της φυσικής επιλογής μπορούν να δράσουν όχι μόνο σε μεμονωμένα άτομα, αλλά και σε σύνολα ατόμων. Κατά τον Φερ, οι άνθρωποι είναι εξελικτικά καλωδιωμένοι να συνεργάζονται - και μάλιστα να συνεργάζονται δίκαια.

Το 2009, η ανθρωπολόγος Πόλυ Γουίσνερ έκανε ένα ελαφρώς διαφορετικό πείραμα: έθεσε τους όρους του Παιχνιδιού του Τελεσίγραφου στους Τζου/’χοάνσι της Καλαχάρι, τονίζοντας επανειλημμένα ότι ενεργούσε εκ μέρους κάποιου άλλου (του γνωστού οικονομολόγου Ερνστ Φερ), ότι δεν την ενδιέφερε καθόλου πώς θα έπαιζαν το παιχνίδι και πως ό,τι κι αν έκαναν, δε θα υπήρχε απολύτως καμία συνέπεια.6

Το 54% των συμμετεχόντων στο Παιχνίδι του Τελεσίγραφου έλαβαν γρήγορα αποφάσεις. Οι υπόλοιποι δίστασαν, αρχικά διαιρώντας το ποσό στη μέση και σχολιάζοντας ότι η μοιρασιά ήταν δίκαιη. Μερικοί με ρώτησαν για άλλη μια φορά αν ήταν αλήθεια ότι η ταυτότητά τους δε θα αποκαλυπτόταν. Αφού έλαβαν επιβεβαίωση, έσπρωξαν περισσότερα νομίσματα, ένα προς ένα, προς τη δική τους πλευρά. Περιστασιακά, ο συμμετέχων δίσταζε και έλεγε: «είστε σίγουρη ότι δε με εξαπατάτε;».

Το ζήτημα που η Γουίσνερ ήθελε να θίξει δεν ήταν ότι οι Τζου/’χοάνσι κουβαλάνε κάποια σπάνια εγωιστική ιδιομορφία. Ήταν ότι το πείραμα δημιούργησε μια κοινωνική κατάσταση πολύ διαφορετική από την καθημερινότητά τους. Αν τοποθετήσεις κάποιον σε ένα παιχνίδι όπου η ανωνυμία είναι εξασφαλισμένη και οι συνέπειες αποκλείονται ρητά, αφαιρείς πολλές από τις συνήθεις πιέσεις που διέπουν μια συνεργασία - την εικόνα που οι συμμετέχοντες θέλουν να διατηρούν προς τα έξω, τις σχέσεις τους με την υπόλοιπη ομάδα, την πιθανότητα αντιποίνων, το κόστος τού να φαίνεσαι ότι παίρνεις πάρα πολλά. Αυτό που καταλήγεις να μετράς, με άλλα λόγια, δεν είναι το πόσο συνεργάσιμο είναι αυτό το άτομο, αλλά πώς συμπεριφέρεται σε ένα απογυμνωμένο πλαίσιο όπου η προδοσία δεν ενέχει κίνδυνο.

Κατά τη δεκαετία του 1970 και του ‘80, οι ερευνητές προσπάθησαν να μελετήσουν το πώς και γιατί οι άνθρωποι συνεργάζονται, εκτελώντας χιλιάδες εκδοχές και επαναλήψεις του Διλήμματος του Φυλακισμένου (για το οποίο είχα φτιάξει, κάποτε, ένα βίντεο). Στην απλούστερη μορφή του παιχνιδιού, δύο παίκτες μπορούν να επιλέξουν να συνεργαστούν ή να αυτομολήσουν. Ενώ η αμοιβαία συνεργασία είναι αμοιβαία επωφελής (επιφέρει τη δεύτερη μικρότερη ποινή και για τους δύο παίκτες, ας πούμε 1 χρόνο) και η αμοιβαία αυτομόληση αμοιβαία επιζήμια (επιφέρει τη δεύτερη μεγαλύτερη ποινή, από 10 χρόνια έκαστος), η αυτομόληση έναντι ενός συνεργάσιμου εταίρου είναι το ατομικά βέλτιστο αποτέλεσμα (ο παίκτης που συνεργάστηκε αφήνεται ελεύθερος, ενώ ο άλλος εκτίει ποινή 20 ετών), ενώ η συνεργασία έναντι κάποιου που αυτομολεί το χειρότερο δυνατό.

Το βασικό πρόβλημα με αυτά τα πειράματα, όπως το θέτει ο Τζόναθαν Γκούντμαν, είναι ότι πολλά από αυτά αντιμετωπίζουν τη συνεργασία και την αυτομόληση ως καθοριστικά ατομικά χαρακτηριστικά. Ένας παίκτης καθορίζεται εξολοκλήρου από την τάση του για συνεργασία. Όπως λένε οι εγκληματίες μεταξύ τους (τουλάχιστον εκείνοι που βλέπουμε στις ταινίες), μια φορά καρφί, για πάντα καρφί.

Όμως, είναι λάθος να υποθέτουμε ότι το να συνεργάζεσαι είναι το ίδιο πράγμα με το να είσαι εν γένει συνεργάσιμος. Όποιος συνεργάζεται σε μια επανάληψη ενός παιχνιδιού δε σημαίνει ότι θα συνεργάζεται σε κάθε επανάληψη του παιχνιδιού. Το κλέψιμο γίνεται ελκυστικό όταν η πιθανότητα μελλοντικής αλληλεπίδρασης είναι ελάχιστη, όταν ο άλλος δεν μπορεί να ανταποκριθεί ή όταν η φήμη σου δεν είναι πιθανό να πληγεί. Από αυτή την άποψη, η συνεργασία δεν είναι κάτι που συμβαίνει a priori - είναι κάτι που προκύπτει όταν οι συνθήκες την ευνοούν.

Η παγίδα του Καλού Παιδιού™

Αν οι άνθρωποι είμαστε καλοί σε κάτι είναι στο να επινοούμε εξαιρετικές δικαιολογίες. Σε μια μελέτη του 2011, οι ερευνητές κάλεσαν 236 φοιτητές και αρχικά τους ζήτησαν να φανταστούν πώς θα αντιδρούσαν σε διάφορα ηθικά σενάρια. Για παράδειγμα, σ’ ένα από τα σενάρια οι συμμετέχοντες διάβασαν ότι μόλις είχαν κληρονομήσει ένα μεγάλο χρηματικό ποσό από έναν αποθανόντα συγγενή, και λίγο μετά την παραλαβή της κληρονομιάς τους ένας εκπρόσωπος μιας φιλανθρωπικής οργάνωσης τους προσέγγισε ζητώντας μια γενναία δωρεά. Τους ζητήθηκε έπειτα να αξιολογήσουν πόσο πιθανό θα ήταν να κάνουν αυτή τη δωρεά στη φιλανθρωπική οργάνωση από την κληρονομιά τους.

Στη συνέχεια, τους ανατέθηκε ένα μαθηματικό τεστ στον υπολογιστή. Υπήρχε όμως ένα «σφάλμα» στο πρόγραμμα: αν δεν πατούσαν το spacebar γρήγορα, η απάντηση εμφανιζόταν στην οθόνη. Εδώ κρυβόταν η ουσία της μελέτης, χωρισμένη σε δύο σενάρια:

Το σενάριο της εύκολης δικαιολογίας. Ο παίκτης είχε μόνο 1 δευτερόλεπτο για να πατήσει το πλήκτρο. Αν δεν το προλάβαινε, μπορούσε εύκολα να πει στον εαυτό του «Ωχ, δεν το πρόλαβα, έτυχε να δω την απάντηση».

Το σενάριο της καθαρής κλοπής. Ο παίκτης είχε 10 ολόκληρα δευτερόλεπτα να πατήσει το spacebar. Εδώ, αν δεν πατούσε το πλήκτρο, ήταν προφανές ότι ήθελε να κλέψει.

Όσοι είχαν προηγουμένως πείσει τους εαυτούς τους ότι ήταν άνθρωποι ηθικοί, λαμβάνοντας όλες τις κοινωνικά σωστές αποφάσεις στα διάφορα σενάρια που συμμετείχαν, ήταν περισσότερο πιθανό να κλέψουν στο τεστ μαθηματικών - μόνο όμως όταν μπορούσαν να το δικαιολογήσουν ως ατύχημα (στο σενάριο, δηλαδή, του ενός δευτερολέπτου). Στην περίπτωση των δέκα δευτερολέπτων, όπου η κλοπή ήταν ολοφάνερη, ήταν περισσότερο προσεκτικοί να διατηρήσουν την εικόνα τους.

Ο τρόπος που οι σημερινές κοινωνίες είναι δομημένες παρέχει πολύ περισσότερες ευκαιρίες για μικρότερες και μεγαλύτερες εξαπατήσεις. Ο εξισωτισμός που συχνά παρατηρείται σε κοινωνίες μικρής κλίμακας, όπως οι Ατσέ, μπορεί να μην είναι μια εγγενής τάση για δικαιοσύνη αλλά μια έλλειψη ευκαιριών για ζαβολιά. Όταν γνωρίζεις τους πάντες στον καταυλισμό σου, όταν ζεις με συγγενείς και η συλλογική προσδοκία είναι ότι οι άνθρωποι θα ακολουθούν τους κανόνες της ομάδας, η εξαπάτηση γίνεται και πιο δύσκολη και λιγότερο κερδοφόρα. Αν και, ακόμα και σε κοινωνίες μικρής κλίμακας οι άνθρωποι συχνά βρίσκουν τρόπους να εκμεταλλεύονται ο ένας τον άλλον. Οι γηραιότεροι άνδρες, για παράδειγμα, συχνά κυριαρχούν στις κοινωνικές τους ομάδες, με την εκμετάλλευση των γυναικών και των νεότερων ανδρών να εμφανίζεται στη βιβλιογραφία σε νομαδικές φυλές και ομάδες τροφοσυλλέκτων σε όλο τον κόσμο.

Κάθε ομάδα, κοινωνία και πολιτισμός, ανεξάρτητα από το μέγεθός του, έχει αδυναμίες τις οποίες κάποιοι θα προσπαθήσουν να εκμεταλλευτούν για προσωπικό όφελος. Το ερώτημα είναι πώς αυτές οι αδυναμίες επηρεάζουν τον πολιτισμό ευρύτερα και αν ζούμε σε μια κοινωνία που ανταμείβει τη συνεργασία και την ειλικρίνεια ή τον οπορτουνισμό.

Θα συμφωνήσετε, ίσως, ότι σήμερα συμβαίνει μάλλον το δεύτερο. Είναι δελεαστικό να σκεφτούμε ότι, αν η ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης δεν είναι η ρόδινη εικόνα της συνεργασίας, της δικαιοσύνης και της αλληλοβοήθειας, δεν μπορούμε να περιμένουμε και πολλά από το μέλλον μας. Υπάρχουν πάρα πολλά προβλήματα - από την αυξανόμενη ανισότητα και τη χαμηλή κοινωνική εμπιστοσύνη, μέχρι την κλιματική αλλαγή και τα ρομπότ που θα μας πάρουν τις δουλειές. Πώς μπορούμε να ελπίζουμε ότι ένα είδος με αυτό το σκοτεινό και άδοξο παρελθόν θα μπορέσει ποτέ να ξεπεράσει τον εαυτό του και να δημιουργήσει ένα καλύτερο μέλλον;

Το να αντικρίσουμε τους εαυτούς μας με ειλικρίνεια είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα που μπορούμε να κάνουμε συλλογικά. Αυτό απαιτεί την υιοθέτηση μιας ρεαλιστικής προοπτικής για το τι είδους ζώο είναι ο Χόμο σάπιενς. Μπορεί να μην είμαστε εγγενώς και απολύτως συνεργάσιμοι, αλλά έχουμε την ικανότητα για συνεργασία - ακριβώς όπως έχουμε την ικανότητα για εκμετάλλευση και εγωισμό. Το πώς συμπεριφέρονται οι άνθρωποι είναι ζήτημα περιστάσεων. Το ίδιο άτομο που συμπεριφέρεται ηθικά σε μια περίσταση μπορεί να μην το κάνει σε μια άλλη. Αυτή η συμπεριφορική μας πλαστικότητα, η ικανότητά μας να προσαρμόζουμε τον τρόπο δράσης μας στο εκάστοτε πλαίσιο, είναι ένα από τα πιο ανθρώπινά χαρακτηριστικά που διαθέτουμε.

Αν η συνεργασία δεν είναι μια παγκόσμια σταθερά αλλά ένα εύθραυστο αποτέλεσμα που εξαρτάται από το πλαίσιο, τότε το πραγματικό ερώτημα είναι τι είδους περιβάλλοντα διευκολύνουν το να κάνουμε το σωστό και πώς μπορούμε να τα κατασκευάσουμε. Η συνεργασία δεν είναι κάτι που μπορούμε να θεωρούμε ως δεδομένο. Είναι κάτι που η κοινωνική ζωή πρέπει να καταστήσει δυνατό και κάτι που αξίζει να διατηρήσει.

Αυτό το γράμμα είναι δωρεάν και μπορεί να παραμένει έτσι χάρη στην υποστήριξη που λαμβάνουμε από μια μικρή μερίδα αναγνωστών και αναγνωστριών. Αν φτάσατε μέχρι εδώ και σας άρεσε αυτό που διαβάσατε, παρακαλώ σκεφτείτε το ενδεχόμενο να αποκτήσετε μια συνδρομή για το συμβολικό ποσό των 15€ τον χρόνο.

Γίνε μέλος με 15€

Σε περίπτωση που σας ξέφυγε

Την περασμένη εβδομάδα ανέβηκε ένα νέο minisode στα κανάλια του Κοσμικού Λάτε. Αφορά την ιστορία του Ότζι, ενός άντρα που πέθανε πριν από περίπου 5.300 χρόνια και, από μια εκπληκτική τροπή της τύχης, μουμιοποιήθηκε μέσα στον πάγο των Άλπεων και βρέθηκε από δύο ορειβάτες το 1991. Φυσικά, «Ότζι» είναι το όνομα που του δώσαμε εμείς, καθώς η σορός βρέθηκε στις Άλπεις Ότζταλ. Ποιος ξέρει, άραγε, πώς τον έλεγαν; Ποιος ξέρει καν τι γλώσσα μιλούσε!

Επειδή ήθελα το βίντεο να είναι μικρό (minisode γαρ) παρέλειψα ορισμένα σημεία της ιστορίας, τα οποία όμως μου φαίνονται εξίσου ενδιαφέροντα:

• Το 2013 διεξήχθε μια μελέτη από επιστήμονες του Ιατροδικαστικού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου του Ίνσμπρουκ, με επικεφαλής τον βιολόγο Βάλτερ Πάρσον. Οι ερευνητές ανέλυσαν δείγματα αίματος από 3.700 άνδρες στην περιοχή του Τιρόλο της Αυστρίας και εντόπισαν 19 άτομα που μοιράζονται μια σπάνια γενετική μετάλλαξη με τον Ότζι!
  
  Η έρευνα επικεντρώθηκε στο χρωμόσωμα Υ, το οποίο κληρονομείται αποκλειστικά από τον πατέρα στον γιο και παραμένει σχετικά αμετάβλητο για γενιές. Οι 19 αυτοί άνδρες ανήκουν στην ίδια σπάνια απλοομάδα (G-L91) με τον Ότζι, κάτι που δε σημαίνει απαραίτητα ότι είναι απευθείας απόγονοι του Ότζι (δηλαδή παιδιά των παιδιών του), αλλά ότι αυτοί και ο Ότζι έχουν έναν κοινό πρόγονο που έζησε πριν από περίπου 10.000 με 12.000 χρόνια. Είναι, λοιπόν, ίσως εξαιρετικά μακρινοί ξάδερφοι.
  
  Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι αν η έρευνα επεκτεινόταν και σε περιοχές της Ιταλίας (Νότιο Τιρόλο) ή της Ελβετίας (Ενγκαντίν), ο αριθμός των ζώντων συγγενών θα ήταν πολύ μεγαλύτερος.
  

• Η ανακάλυψη του Ότζι από τον Χέλμουτ και την Έρικα Σίμον πυροδότησε μια δικαστική οδύσσεια που διήρκεσε σχεδόν δύο δεκαετίες. Παρόλο που αρχικά θεωρήθηκε ότι η μούμια βρισκόταν σε αυστριακό έδαφος, οι ακριβείς τοπογραφικές μελέτες με χρήση GPS αποκάλυψαν ότι το σώμα βρισκόταν μόλις 92,5 μέτρα εντός της ιταλικής επικράτειας (στο Νότιο Τιρόλο). Οι Σίμον αρνήθηκαν το αρχικό, σχεδόν προσβλητικό ποσό των 5.000 ευρώ που τους πρόσφεραν οι αρχές του Μπολτσάνο και διεκδίκησαν δικαστικά το νόμιμο μερίδιο από την εμπορική αξία του ευρήματος, το οποίο είχε ήδη αρχίσει να αποφέρει τεράστια έσοδα στην τοπική οικονομία μέσω του τουρισμού.
  

  Όμως, ο Χέλμουτ Σίμον δεν πρόλαβε να ζήσει τη δικαίωσή του γιατί το 2004 έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια μιας χιονοθύελλας στις Άλπεις, με το σώμα του να βρίσκεται μέρες μετά καλυμμένο από το χιόνι - μια κατάληξη που θύμιζε τρομακτικά τον θάνατο του ίδιου του Ότζι. Η σύζυγός του, Έρικα, συνέχισε μόνη της τον δικαστικό αγώνα μέχρι το 2008, οπότε και επήλθε ένας τελικός συμβιβασμός ύψους 175.000 ευρώ, που κάλυπτε σε μεγάλο βαθμό τα συσσωρευμένα δικαστικά έξοδα των 17 ετών.
  

• Όταν οι ερευνητές χρησιμοποίησαν προηγμένες τεχνικές φωτογράφισης με υπέρυθρο και υπεριώδες φως, έμειναν έκπληκτοι ανακαλύπτοντας συνολικά 61 «τατουάζ» στο σώμα του Ότζι. Δεν πρόκειται για καλλιτεχνικά σχέδια αλλά για απλές ομάδες γραμμών και σταυρών, που δημιουργήθηκαν με μια μέθοδο αρκετά διαφορετική από τη σύγχρονη: ο καλλιτέχνης (ή θεραπευτής) έκανε μικρές τομές στο δέρμα και στη συνέχεια έτριβε μέσα στην πληγή σκόνη από κάρβουνο. Τα περισσότερα από αυτά τα σημάδια βρίσκονται σε σημεία που δεν είναι άμεσα ορατά, όπως χαμηλά στην πλάτη και πίσω από τα γόνατα, γεγονός που υποδηλώνει ότι η λειτουργία τους ίσως δεν ήταν αισθητική αλλά πρακτική.
  

  Η θέση των σημαδιών συμπίπτει σχεδόν απόλυτα με περιοχές όπου ο Ότζι υπέφερε από χρόνια προβλήματα, όπως η εκφύλιση των αρθρώσεων (οστεοαρθρίτιδα) στα γόνατα, τους αστραγάλους και τη σπονδυλική του στήλη. Οι επιστήμονες θεωρούν ότι τα τατουάζ αυτά αποτελούσαν μια πρώιμη μορφή βελονισμού, 2.000 χρόνια πριν από την πρώτη καταγεγραμμένη χρήση του στην Κίνα!

  Share Κοσμικό Λάτε

Το πρωί της 13ης Ιανουαρίου του 2020, κάτοικοι της Αθήνας που πήγαιναν στη δουλειά τους έπεσαν πάνω σ’ ένα μάλλον γκροτέσκο θέαμα: σε διάφορους σταθμούς μετρό είχαν αναρτηθεί αφίσες που έδειχναν ένα έμβρυο και έγραφαν με μεγάλα, κόκκινα γράμματα ΚΙΝΗΜΑ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΖΩΗΣ.

Κάτω από την κεντρική εικόνα της αφίσας υπήρχε η λεζάντα «ΦΩΤ.: ΕΜΒΡΥΟ 10 ΕΒΔΟΜΑΔΩΝ» και γύρω γύρω κείμενο που αντιγράφω παρακάτω ακριβώς όπως ήταν:

ΗΞΕΡΕΣ ΟΤΙ ΣΤΟ ΑΓΕΝΝΗΤΟ ΠΑΙΔΙ...

από την 18η ημέρα ΚΤΥΠΑ η ΚΑΡΔΙΑ του;

από την 8η εβδομάδα ΟΛΑ τα όργανά του έχουν δημιουργηθεί;

από την 42η ημέρα ανιχνεύονται ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ κύματα;

από τη 10η εβδομάδα ΝΟΙΩΘΕΙ ΠΟΝΟ;

ΔΙΑΛΕΞΕ ΤΗ ΖΩΗ...!

ΚΙΝΗΜΑ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Η διακοπή της κύησης1 είναι ένα θέμα που επαναφέρεται στον δημόσιο διάλογο κατά καιρούς, για διάφορους λόγους. Πριν από λίγες εβδομάδες, στην εκπομπή 10 Παντού, η Μαρία Καρυστιανού, σε ερώτηση της δημοσιογράφου σχετικά με το θέμα των αμβλώσεων, εξέφρασε την εξής άποψη:

Σέβομαι την ελεύθερη βούληση. Είναι σημαντική και κατοχυρωμένη συνταγματικά. Θεωρώ ότι είναι ένα θέμα δημόσιας διαβούλευσης. Ας αποφασίσει η κοινωνία τι θα ήθελε να γίνει. Υπάρχει μια ιδιαιτερότητα στο θέμα των αμβλώσεων γιατί αφορά τα δικαιώματα της γυναίκας -δικό της είναι το σώμα, η αλήθεια είναι αυτή- αλλά και τα δικαιώματα του εμβρύου. Τώρα, εγώ είμαι και παιδίατρος και λόγω της επιστήμης μου διχάζομαι ανάμεσα στο ποια δικαιώματα θα πρέπει να είναι «παραπάνω» - δεν μπορώ να τα ιεραρχήσω.

Έπειτα από τις αντιδράσεις που προέκυψαν από αυτή τη δήλωση, η κ. Καρυστιανού προσπάθησε να αποσαφηνίσει τη θέση της με μια ανάρτηση στο Facebook (η επιλογή των μπολντ δική μου):

[…] Όσοι βάλλουν εναντίον μου με αφορμή ένα πολυδιάστατο ιατρικό και νομικό θέμα για το οποίο ο νομοθέτης έχει ήδη προβλέψει, δεν νοιάζονται ούτε για τη θέση της γυναίκας σήμερα, ούτε για τα προβλήματα της, ούτε για τη στήριξη της μητρότητας, ούτε για την υπογεννητικότητα, ούτε για το δημογραφικό πρόβλημα, ούτε για τα δικαιώματα των παιδιών, ούτε για την οικογένεια και την επιβίωσή της! Ούτε έχουν σκεφθεί γιατί οδηγείται μια γυναίκα ή ένα ζευγάρι στην άμβλωση, πόσο μάλλον για τη βιοηθική.

«Βιοηθική». «Τα δικαιώματα του παιδιού/εμβρύου» (απ΄ό,τι φαίνεται, κατά την κ. Καρυστιανού -που είναι και παιδίατρος- οι λέξεις παιδί και έμβρυο είναι συνώνυμες και εναλλάξιμες). «Αφήστε με να ζήσω». Αυτές οι φράσεις και προτάσεις έχουν κάποιο ενδιαφέρον. Έχουν ενδιαφέρον γιατί εκφράζουν μια ιδεολογική θέση που μπορεί να αναλυθεί τόσο σε νομικό όσο και σε βιολογικό επίπεδο. Το δίλημμα της κ. Καρυστιανού φαίνεται, αν το δούμε επιφανειακά, επίσης βάσιμο - πώς, αλήθεια, θα μπορούσαμε να ιεραρχήσουμε τα ανθρώπινα δικαιώματα;

Λοιπόν, για να δούμε.

Τι θα διαβάσετε

• Το γράμμα του νόμου

• Το παράδοξο του σωρείτη

• Ένα σχήμα οξύ-μωρο

Το Κοσμικό Λάτε βασίζεται στην υποστήριξη των συνδρομητών του για να συνεχίζει να υπάρχει. Αν θέλετε να γίνετε μέλος και να έχετε πρόσβαση σε όλα τα γράμματα, μπορείτε τώρα να αποκτήσετε συνδρομή με μόλις 15€ τον χρόνο.

Get 70% off forever

Read more

Στις 15 Ιανουαρίου του 2026 η Wikipedia έγινε 25. Η Κίρα Γουέιλς, κόρη του ιδρυτή της Wikipedia, Τζίμι Γουέιλς, έκλεισε επίσης τα 25, μόλις τρεις εβδομάδες πριν από τη Wikipedia. Τα δύο αυτά γεγονότα, σύμφωνα με τον ίδιο τον ιδρυτή, δεν είναι άσχετα μεταξύ τους αλλά συνδέονται με έναν απρόσμενο τρόπο.

Τη δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων του 2001, η τότε σύζυγος του Γουέιλς, Κριστίν, γέννησε ένα κοριτσάκι. Γρήγορα έγινε σαφές ότι κάτι δεν πήγαινε καλά. Το νεογέννητο είχε εισπνεύσει μολυσμένο αμνιακό υγρό, με αποτέλεσμα μια απειλητική για τη ζωή κατάσταση που ονομάζεται σύνδρομο αναρρόφησης μηκωνίου.

Η παραδοσιακή θεραπεία για το σύνδρομο αναρρόφησης μηκωνίου ήταν απλώς η παροχή βασικής υποστήριξης στο βρέφος με την ελπίδα ότι θα τα κατάφερνε. Όμως, στο Σαν Ντιέγκο, όπου ζούσε ο Τζίμι και η Κριστίν, ένας γιατρός είχε εφεύρει μια νέα, πειραματική μέθοδο: σταματούσε την αναπνοή του μωρού, διοχέτευε το αίμα του σε ένα μηχάνημα για οξυγόνωση, γέμιζε τους πνεύμονές του τέσσερις φορές με ένα πρωτοποριακό υγρό βασισμένο σε πρωτεΐνες και στη συνέχεια επέστρεφε το αίμα στο μικροσκοπικό, εύθραυστο σώμα του. Η Κριστίν και ο Τζίμι έπρεπε να αποφασίσουν γρήγορα: ήθελαν να τη δοκιμάσουν;

Τι είναι το μηκώνιο; Τι είναι το σύνδρομο αναρρόφησής του; Πόσο επικίνδυνο είναι; Η επέμβαση ακουγόταν τρομακτική και βρισκόταν σε πειραματικό στάδιο. Έπρεπε πράγματι να πάρουν αυτό το ρίσκο; Οι γιατροί έκαναν ό,τι μπορούσαν για να εξηγήσουν την κατάσταση στους γονείς, όμως ο Τζίμι ένιωθε ότι βρισκόταν στο σκοτάδι. Πώς θα έπαιρνε τη σημαντικότερη απόφαση της ζωής του χωρίς να καταλαβαίνει τι του ζητούσαν;

Έτσι, μπήκε στο ίντερνετ. Το 2001 η πρόσβαση στην πληροφορία δεν ήταν τόσο εύκολη όσο είναι σήμερα. Ειδικά για τέτοια θέματα. Το Google είχε ξεκινήσει να λειτουργεί πριν από μόλις τρία χρόνια. Ο Τζίμι βρήκε εδώ κι εκεί διάσπαρτα ψήγματα πληροφοριών, αλλά δεν είχε κανέναν τρόπο να κρίνει αν ήταν αξιόπιστες. Βρήκε επίσης κάποιες, λίγες, επιστημονικές εργασίες. Αυτές έδειχναν πολύ πιο έγκυρες αλλά αδυνατούσε να τις διαβάσει και να τις κατανοήσει σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Δε φαινόταν να υπάρχει τίποτα ανάμεσα από αυτά τα δύο άκρα. Ο χρόνος πίεζε - η ζωή της Κίρα κρεμόταν από μια κλωστή. Έπρεπε να αποφασίσουν.

Εμπιστεύθηκαν τους γιατρούς τους και έκαναν την επέμβαση. Η επέμβαση πέτυχε. Η Κίρα επέζησε και αναπτύχθηκε φυσιολογικά. Σήμερα είναι μια νεαρή κοπέλα στην αρχή της επαγγελματικής της σταδιοδρομίας.

Εν αρχή ην το τέλος

Την εποχή εκείνη, ο Γουέιλς ήταν ένας πρώην χρηματιστής και «διαδικτυακός επιχειρηματίας», στα μέσα της τέταρτης δεκαετίας της ζωής του. Ικανός στην πρόβλεψη των νομισματικών ισοτιμιών, μέχρι το 2000 είχε δημιουργήσει μια μικρή περιουσία. Το 1996 συνίδρυσε το Bomis, μια μηχανή αναζήτησης «προσανατολισμένη στους άνδρες». Αν αναρωτιέστε τι σημαίνει «προσανατολισμένη στους άνδρες», είναι ακριβώς αυτό που λέει. Η μηχανή αναζήτησης απευθυνόταν σε ανδρικό κοινό, σερβίροντάς του περιεχόμενο που αφορούσε «ανδρικές» αθλητικές δραστηριότητες, αυτοκίνητα και φυσικά, γυναίκες. Ένα σημαντικό μέρος της λειτουργίας αναζήτησης, γνωστό ως The Babe Engine, είχε σχεδιαστεί για να βοηθά τους χρήστες να βρίσκουν ερωτικές εικόνες και περιεχόμενο. Μια μηχανή αναζήτησης για τσόντες μαλακό πορνό.

Τα χρήματα από το Bomis επέτρεψαν στον Τζίμι να φτιάξει τη Nupedia, τον πρόδρομο της Wikipedia. Όπως και η Wikipedia, η Nupedia ήταν μια διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια που βασιζόταν σε εθελοντές, αλλά κάπου εκεί σταματούσαν οι ομοιότητες. Βλέπετε, οι εθελοντές έπρεπε να υποβάλουν το βιογραφικό τους και να ακολουθήσουν μια διαδικασία υποβολής επτά σταδίων, αν ήθελαν να συμμετέχουν στο πρότζεκτ. Ήταν, με άλλα λόγια, μια Wikipedia στην οποία μπορούσαν να γράψουν (εθελοντικά πάντα) μόνο ειδικοί. Μέχρι το 2001 ο Γουέιλς έχει αρχίσει να υποψιάζεται ότι το εγχείρημα δε θα προχωρούσε - τον πρώτο χρόνο λειτουργίας της η Nupedia κατάφερε να δημοσιεύσει μόλις 21 άρθρα. Ακόμη κι εγώ γράφω περισσότερα Κοσμικά Λέτερ.

Όμως, η δοκιμασία της γέννησης της Κίρα τον πείσμωσε. Ο Γουέιλς ονειρευόταν μια αξιόπιστη διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια που οι άνθρωποι θα μπορούσαν να διαβάσουν και να κατανοήσουν. Ή, τουλάχιστον, έτσι λέει. Αφού επέστρεψε στο σπίτι με την Κίρα, διέλυσε τη Nupedia και ξεκίνησε τη Wikipedia. Πίστευε ότι η ιδέα μιας συλλογικής εγκυκλοπαίδειας που θα διατηρούσαν εθελοντές ήταν κατά βάθος καλή.

Και, απ΄ό,τι φαίνεται, είχε δίκιο. Το υπόλοιπο της ιστορίας λίγο πολύ το γνωρίζουμε. Η Wikipedia αναπτύχθηκε ραγδαία και μέσα σ’ έναν χρόνο λειτουργίας φιλοξενούσε ήδη 25.000 λήμματα στην αγγλική γλώσσα. Μέχρι το 2006, έγιναν 1 εκατομμύριο. Σήμερα υπάρχουν περισσότερα από 7 εκατομμύρια. Παράλληλα, υπάρχουν 18 ξενόγλωσσες εκδόσεις της Wikipedia που έχουν περισσότερα από 1 εκατομμύριο άρθρα η καθεμία, από τα αραβικά μέχρι τα βιετναμέζικα.

Η ιδέα ήταν τόσο καλή που οριακά έχει εκτοπίσει κάθε άλλη εγκυκλοπαίδεια. Όσοι και όσες μεγαλώσατε τη δεκαετία του ‘90 ίσως να θυμάστε τη Microsoft Encarta, την εγκυκλοπαίδεια της Microsoft που ερχόταν σε μορφή CD-ROM. Σε όλη τη διάρκεια της ζωής της, η Encarta είχε καταφέρει να συγκεντρώσει περίπου 60 χιλιάδες άρθρα. Ενσωματωμένο στην εγκυκλοπαίδεια υπήρχε κι ένα παιχνίδι γνώσεων, το MindMaze, στο οποίο έπρεπε να απαντήσεις σε ερωτήσεις γνώσεων για να ανοίξεις πόρτες και να προχωρήσεις στα δωμάτια.

Η Microsoft τερμάτισε οριστικά τη λειτουργία της Encarta το 2008, παραδεχόμενη την ήττα της και αναγνωρίζοντας ότι ο τρόπος που ο κόσμος αναζητά πλέον πληροφορίες έχει αλλάξει ανεπιστρεπτί. Μια παρόμοια πορεία είχε και η έντυπη Britannica, η οποία δέχτηκε το πρώτο πλήγμα από την Encarta, αλλά βγήκε οριστικά εκτός κυκλοφορίας το 2012 (έπειτα από 244 χρόνια!) λόγω της Wikipedia. Πλέον παραμένει ως μια συνδρομητική διαδικτυακή υπηρεσία.

Πληθοπορισμός

«Η Wikipedia είναι αναξιόπιστη γιατί, κυριολεκτικά, οποιοσδήποτε μπορεί να επεξεργαστεί τα άρθρα της». Αυτή είναι μια εύκολη αλλά φθηνή κριτική. Σε μια διάσημη μελέτη του περιοδικού Nature το 2005, διαπιστώθηκε ότι, σε επιστημονικά θέματα, η Wikipedia ήταν σχεδόν εξίσου ακριβής με τη Britannica. Πάω στοίχημα ότι τα τελευταία 21 χρόνια έχει βελτιωθεί ακόμη περισσότερο. Μπορείτε, πράγματι, να μπείτε σ’ ένα τυχαίο λήμμα της Wikipedia και να κάνετε αλλαγές. Μπορείτε τώρα να μεταβείτε στη σελίδα του Άινστάιν και να γράψετε σε κάποια γωνία ότι το 5G προκαλεί κορονοϊό. Η αλλαγή σας (δηλαδή ο βανδαλισμός, όπως σωστά αποκαλείται) θα αντέξει ίσως μία ώρα προτού διορθωθεί από έναν από τους περίπου 250.000 ενεργούς συντάκτες της.

Στην κορυφή κάθε σελίδας της Wikipedia υπάρχει μια καρτέλα με την ένδειξη Talk. Αν την πατήσετε θα βρείτε συζητήσεις μεταξύ των συντακτών (στις οποίες, φυσικά, μπορείτε να συμμετέχετε κι εσείς) σχετικά με πρόσφατες τροποποιήσεις σε μια σελίδα, τους λόγους για τους οποίους νέες πληροφορίες επιτράπηκαν ή διαγράφηκαν, αιτήματα για διευκρινίσεις ή επαλήθευση, εξηγήσεις για τους λόγους για τους οποίους ορισμένες τροποποιήσεις εγκρίθηκαν ή όχι και άλλα παρόμοια - μια συναρπαστική ματιά στα «παρασκήνια» της συλλογικής εγκυκλοπαίδειας.

Όσο το σκέφτομαι, τόσο πιο απίστευτο μου μοιάζει. Η Wikipedia σίγουρα έχει λάθη. Δεν είναι τέλεια, αλλά και τι είναι; Οι εθελοντές συντάκτες της (στην αγγλική της έκδοση) είναι στην πλειονότητά τους λευκοί, μορφωμένοι άνδρες. Το γεγονός αυτό, αναπόφευκτα, οδηγεί ορισμένα άρθρα στην εγκυκλοπαίδεια να αναπαράγουν πατριαρχικά, ταξικά και γεωπολιτικά στερεότυπα. Ούτε ο Τζίμι Γουέιλς είναι κάνας άγιος -αν δηλαδή πιστεύατε κάτι τέτοιο αφού μάθατε για το Bomis- ή εντελώς αμερόληπτος. Σ’ ένα πρόσφατο παράδειγμα, υποστήριξε το κλείδωμα του λήμματος «Γενοκτονία στη Γάζα» επειδή, λέει, δεν ανταποκρινόταν στα υψηλά στάνταρ της εγκυκλοπαίδειας. Τι έλεγε το λήμμα; Ότι αυτό που συμβαίνει στη Γάζα, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, τη Διεθνή Ένωση Μελετητών Γενοκτονιών, έναν μεγάλο αριθμό από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εξίσου πολυάριθμους ειδικούς πάνω στις γενοκτονίες και στο διεθνές δίκαιο, είναι γενοκτονία. Κατά τον Γουέιλς, το θέμα είναι αμφιλεγόμενο και τελεί υπό συζήτηση. Όμως, παρά τις αντιρρήσεις του, το άρθρο ακόμη κάνει λόγο για «συνεχιζόμενη γενοκτονία του Ισραήλ εις βάρος της Παλαιστίνης από το 2023».

Αν σας ενδιαφέρει πραγματικά η αξιοπιστία ενός ισχυρισμού τότε μπορείτε να ελέγξετε προσεκτικά τις πηγές και να αποφασίσετε μόνοι σας για την εγκυρότητά του. Το εντυπωσιακό του εγχειρήματος, όμως, βρίσκεται αλλού: σήμερα, στην εποχή των άπληστων διαδικτυακών κολοσσών και του enshittification, η Wikipedia μοιάζει σαν το γαλατικό χωριό που αντιστέκεται. Ενώ τα πάντα σχεδόν στο διαδίκτυο κινούνται με στόχο τη μεγιστοποίηση του engagement, θυσιάζοντας στην πορεία την εμπειρία και τα δεδομένα των χρηστών, η Wikipedia λειτουργεί επί 25 χρόνια ως μη κερδοσκοπικό εγχείρημα που βασίζεται στην καλή θέληση μερικών εθελοντών και σε δωρεές. Χωρίς διαφημίσεις, χωρίς ιχνηλάτες και χωρίς paywalls, προσφέρει την πιο καθαρή εκδοχή αυτού που κάποτε υποσχέθηκε να κάνει το διαδίκτυο - να οικοδομήσει έναν κόσμο όπου κάθε άνθρωπος στον πλανήτη θα έχει ελεύθερη πρόσβαση στο σύνολο της ανθρώπινης γνώσης.

Για να το καταφέρει αυτό, η Wikipedia έπρεπε να κάνει αυτό που σήμερα φαντάζει αδιανόητο: να πείσει άγνωστους ανθρώπους στο διαδίκτυο να μιλήσουν και να συνεργαστούν μεταξύ τους. Το οικοσύστημά της βασίζεται σε μια βαθιά κοινωνική σύμβαση εμπιστοσύνης. Οι συντάκτες πρέπει να εμπιστευτούν ότι οι άλλοι δε θα είναι αγενείς απέναντί τους, ότι οι συνεισφορές τους δε θα εξαφανιστούν αναίτια και ότι, ακόμα και στις πιο έντονες διαφωνίες, θα υπάρχει ένας κοινός κώδικας δεοντολογίας. Δεν είναι τυχαίο που ο Τζίμι Γουέιλς μιλάει για την εμπιστοσύνη στο νέο του βιβλίο (The Seven Rules of Trust). Στην εποχή μας, η εμπιστοσύνη μοιάζει να είναι μια πράξη επαναστατική.

Δεν είναι επίσης τυχαίο το ότι άνθρωποι σαν τον Ίλον Μασκ (ή τον συνιδρυτή της Wikipedia που αποχώρησε μόλις έναν χρόνο μετά την έναρξη της) βγάζουν φλύκταινες με τη Wikipedia, αποκαλώντας την “Wokepedia”, κατηγορώντας την πως διακατέχεται από αριστερή πολιτική προκατάληψη και προτρέποντας τον κόσμο να την μποϊκοτάρει. Όταν θέλεις να κατασκευάσεις μια δική σου εκδοχή της πραγματικότητας, όταν επιμελώς χαιρετάς ναζιστικά αλλά πασχίζεις να πείσεις τον κόσμο ότι αυτό που βλέπει δεν είναι αυτό που συμβαίνει, ένα ανεξάρτητο συλλογικό πρότζεκτ που δεν μπορείς να εξαγοράσεις για να μετατρέψεις σε προσωπικό σου φερέφωνο και που έχει ως σκοπό ύπαρξης την αντικειμενική καταγραφή των γεγονότων, μοιάζει σίγουρα απειλητικό για το αφήγημά σου.

Η Wikipedia (σύμφωνα με μια λίστα της Wikipedia) βρίσκεται διαχρονικά στις 10 κορυφαίες ιστοσελίδες που επισκέπτονται οι άνθρωποι στο διαδίκτυο. Οι υπόλοιπες σελίδες είναι οι πλατφόρμες των μεγάλων τεχνολογικών κολοσσών της Σίλικον Βάλεϊ -το Facebook, το YouTube, το Instagram, το Google και όλα αυτά- που απασχολούν δεκάδες χιλιάδες εργαζόμενους σε όλον τον κόσμο. Το Wikimedia, το ίδρυμα πίσω από τη Wikipedia, απασχολεί μόλις 700. Εφτακόσια άτομα, φυσικά, δε θα μπορούσαν να ελέγχουν τις εκατοντάδες χιλιάδες αλλαγές που συμβαίνουν ανά πάσα στιγμή στα άρθρα της εγκυκλοπαίδειας - αλλά και να ήθελαν, δεν είναι αυτή η δουλειά τους. Οι εργαζόμενοι, στην πλειονότητά τους είναι τεχνικοί και νομικοί, δεν είναι διαχειριστές περιεχομένου. Οι κανόνες δεν επιβάλλονται από μια διοίκηση από πάνω προς τα κάτω, αλλά αναδύονται μέσα από την ίδια την κοινότητα. Είναι η ζωντανή απόδειξη ότι η αυτο-οργάνωση μπορεί να είναι εξίσου, αν όχι περισσότερο, αποτελεσματική από τα μοντέλα ιεραρχίας. Είναι, επίσης, ένα πολύ καλό παράδειγμα για το πώς οι άνθρωποι, όταν και αν θέλουν, μπορούν να συνεργαστούν σε μεγάλη κλίμακα για έναν κοινό σκοπό.

Χρόνια πολλά Wikipedia! Δε θα ήταν υπερβολή να πω ότι χωρίς εσένα η Καθημερινή Φυσική ίσως και να μην είχε ξεκινήσει ποτέ. Εύχομαι να συνεχίσεις να υπάρχεις και να εμπνέεις για πολύ καιρό ακόμα. Αν μη τι άλλο, είναι κάτι που χρειαζόμαστε σ’ αυτούς τους χαλεπούς καιρούς.

Σε περίπτωση που σας ξέφυγε

Όπως σας είχα υποσχεθεί, τα minisodes για την Ακτινοβολία ενώθηκαν σε ένα μεγάλο βίντεο για το YouTube και πλέον μπορείτε να το δείτε, ολοκληρωμένο, κι εκεί. Έγραψα μερικά πράγματα γι’ αυτό το πρότζεκτ και σε αυτό το γράμμα.

Το Ίδρυμα Wikimedia, για τα 25 χρόνια της Wikipedia, έχει φτιάξει διάφορα πραγματάκια. Ένα από αυτά είναι ετούτη η σελίδα, με ιστορίες από διάφορους συντάκτες της απ’ όλα τα μέρη του κόσμου. Ορίστε δύο από αυτές.

Ένα άλλο, είναι ετούτο το διαδραστικό ταξίδι στην ιστορία της.

Ενδιαφέρον έχει, επίσης, και αυτή η ανάλυση από ένα πρώην στέλεχος του ιδρύματος, η οποία δυστυχώς σκιαγραφεί ένα δύσκολο μέλλον για το εγχείρημα.

Επίσης ενδιαφέρον, αλλά εξαιρετικά δυσοίωνο: μια σειρά από γραφήματα που φανερώνουν τον πόλεμο που έχει εξαπολύσει η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ εναντίον της επιστήμης και της έρευνας.

Οι δείκτες γονιμότητας παγκοσμίως πέφτουν. Όλα δείχνουν ότι μέχρι το τέλος του αιώνα ο πληθυσμός της Γης θα φτάσει σε ένα ανώτατο όριο κι έπειτα θα αρχίσει να μειώνεται. Σε έκθεσή του το 2024, ο ΟΗΕ προβλέπει ότι η κορύφωση θα έρθει γύρω στο 2084, με τον πληθυσμό να φτάνει τα 10,3 δισεκατομμύρια και στη συνέχεια να παρουσιάζει μια αργή μείωση, πέφτοντας στα 10,2 δις μέχρι το 2100. Το Ινστιτούτο Μετρήσεων και Αξιολόγησης Υγείας (Institute for Health Metrics and Evaluation) του Πανεπιστημίου της Ουάσινγκτον, σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο The Lancet, προβλέπει μια πολύ πιο απότομη καμπύλη: κορύφωση νωρίτερα, γύρω στο 2064, στα 9,7 δισεκατομμύρια, και στη συνέχεια γρήγορη πτώση στα 8,8 δισεκατομμύρια μέχρι το τέλος του αιώνα.

Παρόλο που ο παγκόσμιος δείκτης γονιμότητας αυτή τη στιγμή βρίσκεται στο 2,25 (δηλαδή κατά μέσο όρο κάθε γυναίκα γεννάει 2,25 παιδιά), για τις περισσότερες ηπείρους του κόσμου ο δείκτης είναι κάτω από τον «δείκτη αντικατάστασης». Ο δείκτης αντικατάστασης είναι 2,1 - εφόσον κάθε παιδί χρειάζεται δύο γονείς για τη σύλληψή του, πρέπει να γεννηθούν τουλάχιστον δύο παιδιά για να αναπληρώσουν το πληθυσμιακό κενό που θα αφήσουν οι γονείς τους όταν πεθάνουν. Το 0,1 υπάρχει γιατί, δυστυχώς, κάποια παιδιά θα πεθάνουν πριν προλάβουν να κάνουν τους δικούς τους απογόνους ή γιατί δε θα μπορέσουν να κάνουν ή γιατί θα επιλέξουν να μην κάνουν.

Στην Αφρική ο δείκτης είναι περίπου 4,0, στην Ασία 1,9, στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική 1,8, στη Βόρεια Αμερική 1,6, στην Ευρώπη 1,4 και στην Ωκεανία γύρω στο 2,1. Mε εξαίρεση την Αφρική και οριακά την Ωκεανία, ο υπόλοιπος πλανήτης βρίσκεται ήδη κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης, πράγμα που σημαίνει ότι οι πληθυσμοί αυτοί αργά ή γρήγορα θα αρχίσουν να συρρικνώνονται αν δεν υπάρξει μετανάστευση.

Αυτό, για αρκετούς ανθρώπους (ειδικά για εκείνους που τείνουν να φλερτάρουν με θέσεις συντηρητικές) είναι κάτι που απαιτεί λύση. Ακούμε και διαβάζουμε συνεχώς για το δημογραφικό πρόβλημα. Και ίσως να είναι πράγματι πρόβλημα, αν οι κοινωνίες μας συνεχίσουν να λειτουργούν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που λειτουργούν σήμερα. Άλλοι υποστηρίζουν ότι 8 δισεκατομμύρια Homo sapiens είναι ήδη πάρα πολλοί. Υπάρχει επίσης κι εκείνη η μερίδα ανθρώπων, η αγαπημένη μου, οι οποίοι θεωρούν ότι ο «υπερπληθυσμός» είναι μεν πρόβλημα και ότι η Γη είναι αδύνατον να υποστηρίξει τόσους πολλούς ανθρώπους, αλλά παράλληλα πιστεύουν ότι η γήρανση και η συρρίκνωση της χώρας τους είναι κάτι το οποίο απαιτεί άμεση αντιμετώπιση. Με άλλα λόγια, ο πλανήτης χρειάζεται λιγότερους ανθρώπους - αλλά λιγότερους από τους άλλους, όχι από τους ίδιους.

Ας μην προτρέχουμε όμως και ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά.

Τι θα διαβάσετε

• Μια πληθυσμιακή έκρηξη

• Είναι η μείωση του πληθυσμού πρόβλημα;

• Το τέλος του Homo sapiens

• Οικονομισμός

Το Κοσμικό Λάτε βασίζεται στην υποστήριξη των συνδρομητών του για να συνεχίζει να υπάρχει. Αν θέλετε να γίνετε μέλος και να έχετε πρόσβαση σε όλα τα γράμματα, μπορείτε τώρα να αποκτήσετε συνδρομή με μόλις 15€ τον χρόνο.

Get 70% off forever

Read more

Όπως κάθε χρόνο (2024, 2023), έτσι και φέτος -αν και λίγο ετεροχρονισμένα- το τελευταίο γράμμα της χρονιάς (ή το πρώτο, στην προκειμένη) είναι μια ανασκόπηση της χρονιάς που πέρασε.

Ο χρόνος κυλάει αμείλικτος και η καθημερινότητα είναι καταιγιστική. Δε μας φτάνουν όλα όσα συμβαίνουν στις ζωές μας, με το που σηκώνουμε το κινητό το μυαλό μας βομβαρδίζεται από πράγματα που γίνονται σε πραγματικό χρόνο σε άλλα μέρη του πλανήτη, κοντινά ή μακρινά, που αφορούν άλλους ανθρώπους, οικείους ή ξένους. Μου μοιάζει όλο και πιο δύσκολο να θυμηθώ τι έκανα μέσα σ’ ένα έτος. Να ξεδιαλύνω τις δικές μου σκέψεις και εμπειρίες από τις υπόλοιπες χιλιάδες με τις οποίες έρχομαι σε επαφή καθημερινά. Τι σκέφτηκα, τι αισθάνθηκα, τι είδα, τι δεν είδα, με τι γέλασα, με τι συγκινήθηκα, ποιους ανθρώπους γνώρισα, σε ποιες στιγμές ένιωσα ήρεμος, χορτάτος, αγχωμένος ή απελπισμένος; Παρά τα όσα συμβαίνουν, η ανθρώπινη εμπειρία τελικά συμπυκνώνεται σε μερικά βασικά συναισθήματα. Καθολικά.

Τα τελευταία χρόνια, λοιπόν, προσπαθώ να καταγράφω τα πράγματα που μου συμβαίνουν και θεωρώ σημαντικά. Αν μη τι άλλο, σήμερα αυτό είναι πιο εύκολο από ποτέ. Έχω μια συσκευή στην τσέπη μου στην οποία ανά πάσα στιγμή μπορώ να εναποθέσω μια σκέψη για μελλοντική αξιολόγηση. Ο σκοπός της καταγραφής είναι διττός: Πρώτον, με βάζει σε μια διαδικασία να σκεφτώ τι θεωρώ σημαντικό στη ζωή μου. Κοιτάζοντας τις λίστες των προηγούμενων ετών, η πλειονότητα των πραγμάτων που έχω θεωρήσει άξια καταγραφής αφορούν τη δουλειά μου και τα χόμπι μου. Θα ήθελα να εμπλουτίσω τις λίστες μου με περισσότερες καταχωρίσεις που αφορούν τους ανθρώπους στη ζωή μου. Δεύτερον, οι μέρες αυτές (λίγο πριν και λίγο μετά την αλλαγή του χρόνου) είναι μια καλή ευκαιρία για ενδοσκόπηση. Τι πήγε καλά; Τι δεν πήγε; Τι θα ήθελα περισσότερο ή λιγότερο στη ζωή μου; Είναι πιο εύκολο να σκέφτεσαι αυτά τα πράγματα όταν έχεις μπροστά σου τους τελευταίους 12 μήνες συμπυκνωμένους σε μια λίστα από κουκκίδες.

Φτάνει όμως με τη φλυαρία. Ορίστε τα πιο σημαντικά πράγματα που έγιναν για το Κοσμικό Λάτε το 2025:

Το rebrand

Πρώτο, και κυριότερο, η Καθημερινή Φυσική απέκτησε καινούργια στέγη κάτω από το brand του Κοσμικού Λάτε. Τα πράγματα που φτιάχναμε είχαν γίνει λίγο ανοργάνωτα και σκορπισμένα στον διαδικτυακό χώρο. Το κανάλι της Καθημερινής Φυσικής βρίσκεται στο YouTube. Το Κοσμικό Λάτε Newsletter εδράζεται στο Substack και ήταν ανεξάρτητο. Στα Instagram και TikTok επικοινωνούσα με τον κόσμο μέσω από τα προσωπικά μου προφίλ. Ήθελα όλα αυτά να τα ενοποιήσω κάπως. Έτσι δημιουργήθηκε το Κοσμικό Λάτε. Το newsletter έγινε Κοσμικό Λέτερ (σε τελική ανάλυση, το συνθετικό «news» δεν περιγράφει ακριβώς αυτό που είναι) και η Καθημερινή Φυσική μια εκπομπή που παράγεται από το Κοσμικό Λάτε. Η μετάβαση δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα πλήρως αλλά θα γίνει εν καιρώ. Επομένως, το Κοσμικό Λάτε αυτή τη στιγμή παράγει:

• Το Κοσμικό Λέτερ (που διαβάζετε αυτή τη στιγμή)

• Περιεχόμενο για τα social media σε Facebook, Instagram (και TikTok)

• Βίντεο για το YouTube

• Σκόρπιες σκέψεις, memes και διασκεδαστικά facts στο μυστικό Viber chat 🤫

• Αυτό δεν παράγεται, αλλά είναι πλέον αναπόσπαστο κομμάτι του πρότζεκτ: μια θερμή και ενεργή κοινότητα που κατοικεί στον Discord σέρβερ.

Long form episodes

Τη χρονιά αυτή είχαμε μόλις δύο μεγάλα επεισόδια. Αυτό έγινε αφενός λόγω μιας κούρασης που επήλθε από τη χρονοβόρα διαδικασία παραγωγής των μεγάλων βίντεο και αφετέρου λόγω του πειραματισμού με άλλες μορφές περιεχομένου στα υπόλοιπα social media, που θα δούμε παρακάτω.

Το επεισόδιο αυτό αποτελεί τη συνέχεια του Η επιστήμη δεν μπορεί να αποδείξει τίποτα!, και περιστρέφεται κυρίως γύρω από το Πρόβλημα της Επαγωγής. Θεωρώ ότι, τόσο αυτό όσο και το προηγούμενο, είναι από τα πιο σημαντικά πράγματα που έχουμε δημιουργήσει. Στα δύο αυτά βίντεο προσπαθώ να αναλύσω τον τρόπο λειτουργίας της σύγχρονης επιστήμης.

Το άλλο βίντεο είχε να κάνει με το τέλος του Σύμπαντος. Τρία πιθανά σενάρια που βασίζονται σε όλα όσα γνωρίζουμε μέχρι στιγμής.

Minisodes και infocomics

Φέτος αρχίσαμε να δημοσιεύουμε πιο τακτικά περιεχόμενο στα κοινωνικά δίκτυα. Το υλικό αυτό ανεβαίνει κι εδώ, στη σελίδα, για λόγους αρχειοθέτησης. Μπορείτε να το δείτε πατώντας οποιονδήποτε απ’ τους παρακάτω συνδέσμους.

Minisodes

Infocomics

Κοσμικό Λέτερ

Το 2025 λάβατε, μαζί με αυτό, 24 γράμματα. Ιδού τα 5 πιο δημοφιλή κατά φθίνουσα σειρά:

Άλλα πρότζεκτ

Από τον Ιούλιο του 2025 και σχεδόν για κάθε μήνα, ένα νέο βίντεο της σειράς MT Curious ανέβαινε στα προφίλ του Μουσείου Τηλεπικοινωνιών του Ομίλου ΟΤΕ και του δικού μου. Παραθέτω παρακάτω το πρώτο επεισόδιο αλλά μπορείτε να τα δείτε όλα στα προαναφερθέντα προφίλ.

Συμμετείχα, επίσης, σε δύο εκδηλώσεις. Μία στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, όπου συντόνιζα τη δράση Talk Green to me, και άλλη μία στην ομιλία του κ. Στέφανου Τραχανά στα Ιωάννινα, γύρω από το νέο του βιβλίο «Ο Βομβιστής και ο Στρατηγός». Έγραψα λίγα πράγματα γι’ αυτό στο γράμμα υπ΄αριθμόν #61.

Οι δύο είναι λίγες. Μήπως φέτος πρέπει να γίνουν περισσότερες;

Καλή χρονιά, λατρεμένοι μου άνθρωποι!

Όλα τα παραπάνω δε θα υπήρχαν χωρίς εσάς που διαβάζετε, βλέπετε και μοιράζεστε τα πράγματα που φτιάχνουμε και γι’ αυτό σας είμαι ευγνώμων. Θα ήθελα όμως να αφιερώσω το 2025 συγκεκριμένα σε όλους τους υποστηρικτές και όλες τις υποστηρίκτριες του Κοσμικού Λάτε (Patreon ή Substack), που συνεισφέρουν από το υστέρημά τους για την ύπαρξη και τη μακροβιότητα του πρότζεκτ. Ειδικά τη χρονιά που πέρασε, που οι χορηγίες στα βίντεο ήταν λιγότερες, η συμβολή τους ήταν πραγματικά καθοριστικής σημασίας. Χωρίς αυτή, δεν ξέρω αν σήμερα θα λαμβάνετε ετούτο το πλούσιο γράμμα.

Σας ευχαριστώ πολύ. Θα προσπαθήσω να συνεχίσω να φτιάχνω πράγματα που είναι αντάξια της υποστήριξής σας.

Αν θέλετε να γίνετε κι εσείς μέλη του Κοσμικού Λάτε, μπορείτε να αγοράσετε μια συνδρομή με το συμβολικό ποσό των 15€ τον χρόνο.

Get 70% off forever

Να έχουμε μια καλή και δημιουργική χρονιά, γεμάτη με πράγματα που μας προκαλούν το ενδιαφέρον και στιγμές χαρούμενες που αξίζουν να μοιραστούμε!

Τα μέσα μαζικής δικτύωσης λειτουργούν με βάση την οικονομία της προσοχής. Αυτό, πλέον, είναι λίγο πολύ γνωστό. Σκοπός της κάθε πλατφόρμας είναι να διατηρήσει την προσοχή μας για το μεγαλύτερο δυνατό διάστημα. Όσο περισσότερο χρόνο αφιερώνουμε στην πλατφόρμα, τόσες περισσότερες διαφημίσεις θα δούμε. Όσο περισσότερες διαφημίσεις δούμε, ή πατήσουμε, τόσο περισσότερα έσοδα θα έχει η πλατφόρμα.

Είναι επομένως αναμενόμενο οι αλγόριθμοι να προωθούν το περιεχόμενο που θα μας κρατήσει λίγα δευτερόλεπτα παραπάνω κολλημένους στις οθόνες μας. Είναι λογικό (τουλάχιστον μέσα σε αυτό το αντικοινωνικό πλαίσιο μεγιστοποίησης του κέρδους) οι πλατφόρμες να σιγοντάρουν το περιεχόμενο που θα μας κάνει να αλληλεπιδράσουμε μαζί του, αφήνοντας μια αντίδραση, ένα like, διαμοιράζοντάς το ή συμμετέχοντας σε μια έντονη συζήτηση στα σχόλια που θα μας φέρει πίσω στην εφαρμογή ξανά και ξανά.

Το 2013, οι Μπέργκερ και Μίλκμαν μελέτησαν το πώς κάτι γίνεται viral, σ’ ένα άρθρο τους στο περιοδικό Journal of Marketing Research που, σε μια απολαυστικά meta τροπή, έγινε και το ίδιο κάπως viral. Οι δύο ερευνητές ανέλυσαν χιλιάδες άρθρα των New York Times και βρήκαν ότι το περιεχόμενο δε γίνεται viral απλώς επειδή είναι καλό ή προσεγμένο ή επειδή είναι θετικό ή αρνητικό, αλλά επειδή προκαλεί υψηλή συναισθηματική διέγερση. Η λύπη, για παράδειγμα, είναι ένα αρνητικό συναίσθημα αλλά έχει χαμηλή διέγερση (σε «ρίχνει»), γι’ αυτό και δεν οδηγεί εύκολα σε διαμοιρασμό. Από την άλλη, ο θυμός και το άγχος έχουν υψηλή διέγερση. Σε τσιτώνουν και σε κάνουν να θες να δράσεις - να σχολιάσεις, να μοιραστείς. Το ενδιαφέρον είναι ότι και το δέος προκαλεί κάτι παρόμοιο, αλλά είναι πολύ πιο δύσκολο (και ακριβό) να δημιουργήσεις περιεχόμενο που προκαλεί δέος σε σχέση με το να φτιάξεις κάτι που προκαλεί οργή.

Και κάπως έτσι, γεννήθηκε το ragebait: καθημερινά δεχόμαστε πάρα πολλά και πολύ διαφορετικά ερεθίσματα. Είναι ανθρωπίνως αδύνατο να αντιδράσουμε σε όλα. Σκρολάρουμε στις ατελείωτες ροές των εφαρμογών, γεμάτες με memes, ειδήσεις, απόψεις και στιγμές από τις ζωές των ανθρώπων που ακολουθούμε και από κάποιο σημείο κι έπειτα επέρχεται κορεσμός. Αναισθητοποίηση. Παθητικότητα. Πώς θα κάνεις κάποιον να σταματήσει στο δικό σου ποστ, μέσα απ’ όλα τα υπόλοιπα, και να πατήσει κάποιο από τα κουμπιά; Προκαλώντας του μια έντονη συναισθηματική αντίδραση. Κατά προτίμηση θυμό. Ή διχόνοια.

Από εξελικτική σκοπιά, αυτό βγάζει κάποιο νόημα. Στον εγκέφαλό μας είναι βαθιά καλωδιωμένη η λεγόμενη προκατάληψη της αρνητικότητας. Η αμυγδαλή μας δίνει προτεραιότητα σε απειλές ή στοιχεία που προκαλούν αγανάκτηση, γιατί στην άγρια φύση το να αγνοήσεις κάτι αρνητικό (π.χ. έναν θηρευτή ή μια κοινωνική αδικία στη φυλή) κόστιζε περισσότερο από το να αγνοήσεις κάτι θετικό. Ένας σημαντικός αριθμός αναρτήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χακάρει αυτό τον μηχανισμό επιβίωσης. Ρίχνουν το δόλωμα κι εμείς, σαν αφελή υδρόβια, τσιμπάμε.

Ragebait, λοιπόν, είναι η λέξη-φράση της χρονιάς από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις της Οξφόρδης.

AI slop, parasocial και vibe coding

Όπως πάντα, ενδιαφέρον έχουν και οι υπόλοιπες λέξεις που άλλες εκδόσεις θεώρησαν ότι χαρακτηρίζουν το 2025. Για το Αυστραλιανό Λεξικό Μακουάιρι, η λέξη της χρονιάς ήταν το AI slop (το «slop» ήταν επίσης λέξη της χρονιάς για τον Economist και το λεξικό Merriam-Webster): το μαζικής παραγωγής, χαμηλού επιπέδου περιεχόμενο (κείμενο, εικόνες, βίντεο), συχνά γεμάτο με λάθη, που δημιουργείται από τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα και έχει κατακλύσει το διαδίκτυο, στην ανταγωνιστική κούρσα για την εκμετάλλευση της προσοχής των ανθρώπων.

Το Λεξικό Κόλινς επέλεξε το vibe coding - είναι η πρακτική της ανάπτυξης εφαρμογών δίνοντας εντολές σ’ ένα μοντέλο TN στη φυσική σου γλώσσα (π.χ. στα ελληνικά), αντί να γράφεις γραμμή-γραμμή τον κώδικα σε γλώσσες προγραμματισμού όπως η Python ή η Javascript.

Η λέξη της χρονιάς για το Λεξικό του Κέιμπριτζ είναι το parasocial, το παρακοινωνικό. Ένας όρος που, ενώ δεν είναι καινούργιος -μιας και επινοήθηκε το 1956-, χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη μονόπλευρη σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ ενός ανθρώπου που εκτίθεται δημόσια και του κοινού που τον παρακολουθεί. Λόγω της αμεσότητας και της οικειότητας που χαρακτηρίζει τα social media, τα οποία επιτρέπουν κλεφτές ματιές στη ζωή των ανθρώπων, τα τελευταία χρόνια το φαινόμενο έχει πάρει διαστάσεις πρωτόγνωρες.

Ενδιαφέρον έχει νομίζω, το γεγονός ότι η πλειονότητα των λέξεων της χρονιάς για το 2025 αφορούν με τον έναν ή τον άλλον τρόπο το διαδίκτυο και τα μέσα μαζικής δικτύωσης. Ίσως αυτό να λέει κάτι για τον τρόπο που υπήρξαμε και αλληλεπιδράσαμε ετούτη τη χρονιά.

It’s the most wonderful time of the year 🎄🎅

Για ακόμη μια χρονιά, στο Κοσμικό Λάτε ήμασταν αφοσιωμένοι στο κοινό, δονκιχωτικό μας όραμα: να δημιουργούμε υψηλής ποιότητας και αξίας περιεχόμενο που (ελπίζουμε ότι) σας ψυχαγωγεί, προάγει τη σκέψη και τη συζήτηση, δεν εκμεταλλεύεται τυχόν τρωτά σημεία της βιολογίας σας και δεν υποκύπτει στο θανάσιμο αμάρτημα του AI slop. Το αν το πετύχαμε επαφίεται μονάχα στη δική σας κρίση.

Αν εκτιμάτε την προσέγγισή μας, αν θέλετε να μας βοηθήσετε να συνεχίσουμε να υπάρχουμε, σκεφτείτε το ενδεχόμενο να γίνετε μέρος της κοινότητάς μας.

Η κλιματική κρίση είναι μια σκληρή πραγματικότητα. Βιώνουμε ήδη τις επιπτώσεις της ολούθε. Για να την αντιμετωπίσει, η Ευρώπη (αλλά και τα άλλα μέρη του κόσμου) επενδύει τεράστια χρηματικά ποσά και πολιτικό κεφάλαιο στη μετάβαση προς την καθαρή ενέργεια. Πριν από έναν μήνα, μάλιστα, το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο ψήφισε έναν νέο νόμο που τροποποιεί την υπάρχουσα νομοθεσία για το κλίμα και θέτει ως ενδιάμεσο στόχο (πριν από την κλιματική ουδετερότητα του 2050 - περισσότερα γι’ αυτό στη συνέχεια) τη μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου κατά 90% έως το 2040, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990. Παρόλα αυτά, τον τελευταίο μήνα στην Ελλάδα ακούμε και διαβάζουμε για θριάμβους και ιστορικές συμφωνίες εξόρυξης ακόμα περισσότερων από εκείνων των πραγμάτων που αποσταθεροποιούν το κλίμα στο οποίο ζούμε και με τα οποία μπουκώνουμε την ατμόσφαιρα.

Τι συμβαίνει με την πρόσφατη υπόθεση των υδρογονανθράκων; Αν αφουγκραστούμε την αίσθηση που κυριαρχεί στην κοινή γνώμη, είναι μάλλον λογικό να υποθέσουμε ότι έχουμε βρει σε ελληνικό έδαφος χρυσάφι σε μορφή φυσικού αερίου1 και ετοιμαζόμαστε να το βγάλουμε από στιγμή σε στιγμή. Είναι η συμφωνία για την εξόρυξή του πράγματι μια μεγάλη νίκη για τη χώρα μας; Θα αναδειχθούμε σ’ έναν υπολογίσιμο γεωπολιτικό παίχτη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης; Και, τελικά, θα πέσει αυτή η καταραμένη η τιμή του ρεύματος αν έχουμε επιτέλους το δικό μας φυσικό αέριο;

Για να χρησιμοποιήσω το catchphrase του αγαπητού Αλέξανδρου Παπαγεωργίου, εδώ είναι που χρειάζεται μια ψύχραιμη κριτική.

Περιεχόμενα

• Το ιστορικό

• Θα πέσει η τιμή του ρεύματος;

• Red flag #1

• Red flag #2

• Πολιτική μυωπία

• Τα νέα του Κοσμικού Λάτε

Το ιστορικό

Στις 6 Νοεμβρίου του 2025, οι ελληνικές πετρελαϊκές HelleniQ Upstream και Energean υπέγραψαν συμφωνία με τον αμερικανικό κολοσσό ExxonMobil, για τη διενέργεια ερευνητικής γεώτρησης στο βορειοδυτικό Ιόνιο, 30 χλμ δυτικά της Κέρκυρας, σε μια περιοχή που ονομάζεται «Οικόπεδο 2» (ή «Περιοχή 2» ή «Block 2»).

Η φύση της συνεργασίας, στην παρούσα φάση, είναι το πρώτο σημείο που πρέπει να προσέξουμε: μιλάμε ακόμα για έρευνα. Είμαστε στο ψάξιμο. Οι προκαταρκτικές εκτιμήσεις υπολογίζουν ένα κοίτασμα φυσικού αερίου έως και 200 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα. Όμως, η πιθανότητα το κοίτασμα να είναι τελικά υπαρκτό και αξιοποιήσιμο είναι 15%-18%. Αυτό, με το φτωχό μου το μυαλό, εμένα μου φαίνεται μικρό, όμως οι συμβαλλόμενες εταιρείες έχουν διαφορετική γνώμη - χαρακτηρίζουν την περιοχή «υποσχόμενη». Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια περίπτωση υψηλού ρίσκου-υψηλής απόδοσης. Τα 200 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου δεν είναι καθόλου αμελητέα ποσότητα. Είναι πολλαπλάσιο της ετήσιας κατανάλωσης της Ελλάδας. Ο χαρακτηρισμός «υποσχόμενη» δεν αναφέρεται, μάλλον, στη βεβαιότητα της ανακάλυψης, αλλά στο μέγεθος του επάθλου. Για την ExxonMobil το κόστος μιας αποτυχημένης γεώτρησης είναι ένα διαχειρίσιμο λειτουργικό κόστος. Η ενδεχόμενη επιτυχία, όμως, αλλάζει τα δεδομένα της εταιρείας και της περιοχής για δεκαετίες.

Θα πέσει η τιμή του ρεύματος;

Κάποιοι από τους υποστηρικτές της συμφωνίας λένε πως έχει έρθει ο καιρός η Ελλάδα να αρχίσει να αξιοποιεί επιτέλους τον ορυκτό της πλούτο για τις ενεργειακές της ανάγκες. Γιατί να ψωνίζουμε απ’ έξω αφού έχουμε δικό μας, εγχώριο προϊόν; Μόνο που δεν είναι βέβαιο αν το μεθάνιο που θα εξορυχθεί θα ανήκει σε κάποιον άλλον πέρα από τις συμβαλλόμενες εταιρείες. Το σχετικό ΦΕΚ με τη συμφωνία δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί, όμως παλιότερα ΦΕΚ αναφέρονται σε «μισθώματα που εισπράττονται σε είδος».

Δεν είναι σαφές αν αυτό σημαίνει χρήματα ή αέριο. Πάντως, ο CEO της ΕΔΕΥΕΠ (Ελληνική Διαχειριστική Εταιρεία Υδρογονανθράκων και Ενεργειακών Πόρων) σε συνέντευξή του δεν αναφέρει τίποτα για κάλυψη εγχώριων αναγκών. Το μόνο που λέει είναι ότι «το 40% των καθαρών κερδών από την εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων επιστρέφει στο ελληνικό κράτος, μέσω φόρων, ρητρών παραγωγής και μπόνους». Αν φυσικά το κοίτασμα αποδειχθεί αξιοποιήσιμο και αν, και όταν, οι εταιρείες παρουσιάσουν κέρδη, προσθέτω εγώ.

Όπως και να ‘χει, μην περιμένετε ότι αυτό θα επηρεάσει κάπως τις τιμές του ρεύματος. Αυτά τα δύο δεν έχουν καμία σχέση. Η τιμή του ρεύματος σήμερα καθορίζεται από το χρηματιστήριο ενέργειας2 και όχι από την τοπική παραγωγή ορυκτών καυσίμων μιας χώρας. Αν η διεθνής τιμή για το φυσικό αέριο είναι 100 ευρώ, 100 ευρώ θα το αγοράσουμε. Δεν υπάρχει κάποια ρήτρα που να υποχρεώνει τις εταιρείες να το πουλήσουν στην Ελλάδα σε τιμή φιλική. Ο μόνος τρόπος να δούμε μείωση στους λογαριασμούς είναι έμμεσος: το κράτος να εισπράττει τα έσοδα (μισθώματα/royalties) και να τα δίνει ως επιδότηση στους λογαριασμούς. Αλλά αυτό, πρώτον, προϋποθέτει ότι δε θα τα χρησιμοποιήσει για να κλείσει άλλες τρύπες του προϋπολογισμού και, δεύτερον, είναι επιδοματική πολιτική, όχι μείωση κόστους ενέργειας.

Red flag #1

Η ίδια η ύπαρξη της ExxonMobil στη συμφωνία είναι το πρώτο, και ίσως μεγαλύτερο, red flag. Εταιρείες σαν και αυτή είναι οι πραγματικοί villains στην ιστορία της κλιματικής κρίσης. Η ExxonMobil, μάλιστα, είναι μία από τις χειρότερες. Ενώ γνώριζε το κακό που κάνουν τα ορυκτά καύσιμα (ήδη από τη δεκαετία του 1970!), στον βωμό του βραχυπρόθεσμου κέρδους διασπείρει συστηματικά ψέματα και παραπληροφόρηση, χρηματίζει πολιτικούς, δημοσιογράφους και επιστήμονες, επιδίδεται σε ακατάπαυστο λόμπινγκ και γενικά κάνει ό,τι περνά από το χέρι της ώστε να βγάλει από το υπέδαφος όσο περισσότερα ορυκτά καύσιμα μπορεί, μέχρι αυτά να εξαντληθούν ή μέχρι να καταστραφεί ο κόσμος.

Μόλις τρεις μέρες πριν από τη συμφωνία που η παρούσα κυβέρνηση καμαρωτή διατυμπανίζει, αποκαλύφθηκε ότι τις δεκαετίες του 1990 και του 2000 η Exxon χρηματοδοτούσε ακροδεξιές δεξαμενές σκέψεις (think tanks) σε όλη τη Λατινική Αμερική, σε μια συντονισμένη εκστρατεία που σκόπευε να κάνει τον Παγκόσμιο Νότο «λιγότερο πρόθυμο» να υποστηρίξει τις συμφωνίες του ΟΗΕ για το κλίμα (όπως η γνωστή Συμφωνία του Παρισιού).

Το διανοείστε αυτό; Εδώ έχουμε να κάνουμε με το πιο σημαντικό υπαρξιακό πρόβλημα που έχει αντιμετωπίσει μέχρι στιγμής η ανθρωπότητα, και μερικές εταιρείες-κολοσσοί σαν την ExxonMobil, προκειμένου να βγάλουν περισσότερα χρήματα που θα μοιράσουν στους CEO και στους μετόχους τους, επιλέγουν να χρησιμοποιούν τους ατελείωτους πόρους και την επιρροή τους για να συνεχίσουν να υπονομεύουν το μέλλον όλων μας. Δεν ξέρω για εσάς, εμένα πάντως αυτή η συνειδητοποίηση με κάνει έξαλλο.

Και δεν είναι μόνο αυτά. Η ExxonMobil ευθύνεται για τη μεγαλύτερη πετρελαιοκηλίδα στην ιστορία, το 1989 στην Αλάσκα. Το 2011 ένας αγωγός τους μόλυνε τον ποταμό Yellowstone στην Μοντάνα. Το 2013 στο Αρκάνσας, άλλος ένας αγωγός έσπασε, πλημμυρίζοντας μια οικιστική περιοχή με βαριά πισσούχο άμμο, ένα υλικό τοξικό και εξαιρετικά δύσκολο στον καθαρισμό. Φανταστείτε τι καταστροφικές επιπτώσεις θα είχε μια παρόμοια διαρροή στο Ιόνιο πέλαγος. Όπως γράφει ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος

Όταν αυτές οι εταιρείες πηγαίνουν σε ξένες χώρες, πηγαίνουν με συγκεκριμένη αποικιοκρατική ατζέντα ελαχιστοποίησης του ρίσκου. Μας βλέπουν ακριβώς όπως την Ινδονησία και το Τσαντ (γκουγκλάρετε για να καταλάβετε τι κάνουν όπου πάνε). Όποιος νομίζει ότι θα έρθουν εδώ πέρα για το “win win”, χωρίς να απαιτήσουν εξασφαλίσεις και ρήτρες από την ελληνική κυβέρνηση, είναι αφελής. Η ελληνική κυβέρνηση, που μοιάζει τόσο εκστατική, καμαρωτή κι ευγνωμονούσα στις απειράριθμες φωτογραφίες με τους Αμερικανούς αξιωματούχους, δεν εμπνέει καμία εμπιστοσύνη για καμιά σκληρή διαπραγμάτευση με τους αποικιοκράτες.

Με αυτή την εταιρεία η Ελλάδα επιλέγει να συνάψει συνεργασία και καμαρώνει που δέχεται «ψήφο εμπιστοσύνης».

Red flag #2

Το δεύτερο red flag της υπόθεσης εντοπίζεται στον χρονικό ορίζοντα της συμφωνίας. Η πρώτη ερευνητική γεώτρηση προγραμματίζεται για τα τέλη του 2026 ή τις αρχές του 2027. Η κυβέρνηση, μέσω του υπουργού Ενέργειας και Περιβάλλοντος, υποστηρίζει ότι, εφόσον εντοπιστεί εμπορικά εκμεταλλεύσιμο κοίτασμα, η Ελλάδα θα μπορούσε να παράγει δικό της φυσικό αέριο έως το 2030.

Η πρόβλεψη αυτή είναι υπερφιλόδοξη. Το παγκόσμιο ρεκόρ κατέχει το κοίτασμα Ζορ στην Αίγυπτο, που διαχειρίζεται η ENI, το οποίο από την ανακάλυψή του το 2015 μπήκε στην παραγωγή σε λιγότερο από 3 χρόνια, το 2017. Όμως, το Ζορ ήταν μια γεωλογική και πολιτική ανωμαλία: τεράστιο μέγεθος, ρηχά νερά σχετικά κοντά σε υπάρχουσες υποδομές και, κυρίως, ένα αυταρχικό καθεστώς που παρέκαμψε κάθε γραφειοκρατία.

Η δική μας περίπτωση είναι διαφορετική. Πρώτον, μιλάμε για υπερβαθέα ύδατα. Ακόμα και αν το γεωτρύπανο βρει αέριο το 2027, συνήθως απαιτείται μια επιβεβαιωτική γεώτρηση για να εξακριβωθεί το μέγεθος και η εμπορική βιωσιμότητα του κοιτάσματος. Έπειτα, υπάρχει το θέμα των υποδομών. Στη μέση του Ιονίου δεν υπάρχει αγωγός. Θα πρέπει να κατασκευαστεί ένας υποθαλάσσιος προς την ξηρά ή να εγκατασταθεί πλωτή μονάδα παραγωγής και υγροποίησης. Αυτό μπορεί να πάρει, απ’ όσο διαβάζω, άλλα 3-4 χρόνια. Και τέλος, υπάρχει ο παράγοντας «Ελλάδα». Πέρα από τις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων που πρέπει να εγκριθούν, θα υπάρξουν, σχεδόν βέβαια, προσφυγές στο Συμβούλιο της Επικρατείας από περιβαλλοντικές οργανώσεις. Ακόμα και αν οι προσφυγές απορριφθούν, γνωρίζετε πολύ καλά πόσο χρόνο χρειάζεται η δικαιοσύνη στην Ελλάδα για να λάβει αποφάσεις. Αν βρεθεί αξιοποιήσιμο μεθάνιο το 2027, μια παραγωγή που θα ξεκινήσει κατά το 2035 είναι ένα ρεαλιστικό (αν όχι αισιόδοξο) σενάριο.

Όμως, με βάση τις ευρωπαϊκές δεσμεύσεις, κάθε χώρα της Ευρώπης οφείλει να μηδενίσει τις καθαρές εκπομπές της έως το 2050. Με βάση τον πρόσφατο νόμο που αναφέραμε στην αρχή, πρέπει να τις μειώσει σημαντικά μέχρι το 2040. Ένα από τα βασικά επιχειρήματα υπέρ της συμφωνίας λέει ότι «η Ελλάδα μετατρέπεται σε έναν ενεργειακό κόμβο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης» που θα τροφοδοτεί με φυσικό αέριο τις υπόλοιπες χώρες. Πόση ζήτηση θα υπάρχει άραγε για μεθάνιο το 2035, λαμβάνοντας υπόψη την ευρωπαϊκή νομοθεσία και τις αυξανόμενες επενδύσεις προς την πράσινη μετάβαση; Ελπίζω, για το καλό όλων μας, ελάχιστη.

Πολιτική μυωπία

Θα σας γράψω τώρα την αποψάρα μου. Μπορώ να σκεφτώ δύο ενδεχόμενα: στο πρώτο, η Ελλάδα παίζει μια αριστοτεχνική παρτίδα σε τριδιάστατο σκάκι. Σου λέει, ας υπογράψω τώρα αυτή τη συμφωνία για να τα έχω καλά με τον τρελάκια στην άλλη άκρη του Ατλαντικού και, μέχρι το 2035, πολλά πράγματα μπορεί να έχουν αλλάξει. Έτσι κι αλλιώς, η πιθανότητα για αξιοποιήσιμο κοίτασμα είναι μικρή. Στο μεταξύ, εμείς φαίνεται να πάμε με τα νερά του δόγματος “drill, baby, drill” και διατηρούμε μια καλή σχέση με την (ακόμα) ισχυρότερη χώρα του κόσμου, η οποία θεωρείται πολύτιμος σύμμαχος για τα ελληνοτουρκικά. Το κατά πόσο, βέβαια, θέλουμε να έχουμε καλές σχέσεις με έναν wannabe δικτάτορα που το μόνο πράγμα που τον ενδιαφέρει είναι το προσωπικό του κέρδος, είναι μια συζήτηση που θα έπρεπε να κάνουμε. Το σενάριο όμως βασίζεται στην υπόθεση ότι η άλλη πλευρά δεσμεύεται από τη συμφωνία και αν, ας πούμε, αύριο μεθαύριο η Τουρκία προσφέρει κάτι καλύτερο, η χώρα μας δε θα έχει κάνει απλώς μια τρύπα στο νερό (κυριολεκτικά) και δε θα έχει επωμιστεί το περιβαλλοντικό κόστος και τις υποδομές που θα τη δεσμεύουν για δεκαετίες.

Το δεύτερο -και κατά τη γνώμη μου σαφώς πιο πιθανό- ενδεχόμενο είναι ότι πρόκειται για ένα, όπως το χαρακτηρίζει εύστοχα και το ClimateBook, κοντόφθαλμο πολιτικό λάθος. Εγώ από γεωπολιτικά πολλά πράγματα δεν σκαμπάζω, αλλά καθόλου δε μου φαίνεται αυτή η συμφωνία για κάτι άλλο πέρα απ’ αυτό που είναι: μια εντυπωσιακή κωλοτούμπα που της λείπει η παραμικρή διορατικότητα για το μέλλον. Το 2022 ο πρωθυπουργός της Ελλάδας έλεγε

Έχω ένα όραμα για την Ανατολική Μεσόγειο: αντί να συνεχίσουμε τις διαμάχες του προηγούμενου αιώνα για τους υδρογονάνθρακες -ένα αγαθό που χάνει την αξία του- θα πρέπει να ενώσουμε τις δυνάμεις μας και να συνεργαστούμε ενάντια στους νέους κοινούς εχθρούς. Την κλιματική κρίση, η οποία επηρεάζει εξίσου τις δύο χώρες μας [σ.σ: εννοεί την Τουρκία], αλλά και την απειλή της παράνομης μετανάστευσης [...].

Τρία χρόνια μετά, επενδύουμε πολιτικό κεφάλαιο και οικονομικούς πόρους για να φτιάξουμε υποδομές για ένα προϊόν που η Ευρώπη έχει νομοθετήσει ότι θέλει να σταματήσει να αγοράζει. Αντί να συζητάμε για το πώς μια χώρα με ήλιο, άνεμο και άπειρο νερό θα αποκτήσει ενεργειακή ανεξαρτησία μέσω της εκμετάλλευσης των ΑΠΕ, επενδύουμε σε μια βρόμικη τεχνολογία του περασμένου αιώνα. Το να εξορύσσεις μεθάνιο που θα ανήκει σε πολυεθνικές και θα πωλείται σε διεθνείς τιμές χρηματιστηρίου, δεν προσφέρει ενεργειακή ανεξαρτησία. Η πραγματική ανεξαρτησία για την Ελλάδα θα ήταν να μην εξαρτάται από τις τιμές του αερίου στο Άμστερνταμ, είτε αυτό το αέριο είναι ρωσικό, είτε αμερικανικό, είτε «ελληνικό».

Ακόμη και αν αγνοήσουμε την περιβαλλοντικά και κλιματικά καταστροφική διάσταση της συμφωνίας, η απόφαση για γεωτρήσεις στο Ιόνιο δεν είναι απλώς μια ενεργειακή επιλογή. Είναι μία ακόμα πολιτική δήλωση κατεύθυνσης, μία από τις πολλές που κάνει η κυβέρνηση της Ελλάδας από τότε που στις ΗΠΑ επανεξελέγη το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Γινόμαστε, οικειοθελώς, ένας δούρειος ίππος για να πουλήσει η Αμερική περισσότερα ορυκτά καύσιμα στην Ευρώπη, τώρα που η αγορά απέκτησε ένα κενό λόγω των κυρώσεων που έχουν επιβληθεί στη Ρωσία.

Σε περίπτωση που σας ξέφυγε

Τις ημέρες που μεσολάβησαν από το προηγούμενο γράμμα, ξεκίνησε να δημοσιεύεται η σειρά για την Ακτινοβολία που δημιουργήσαμε με την επιστημονική επιμέλεια του Εργαστηρίου Τηλεπικοινωνιακών Συστημάτων του ΠΑ.ΠΕΙ στα κοινωνικά δίκτυα. Η σειρά θα αποτελείται από 4 επεισόδια και στόχος της είναι να ξεδιαλύνει το τοπίο γύρω από τις έννοιες της ακτινοβολίας, της ραδιενέργειας και των επιπτώσεών τους στην υγεία μας.

Έχουν ήδη ανέβει τα δύο πρώτα επεισόδια. Αφού ανέβουν και τα τέσσερα, θα ενωθούν σε ένα μεγάλο βίντεο για το YouTube.

Εναλλακτικά links για το 1ο επεισόδιο: Facebook | TikTok

Εναλλακτικά links για το 2ο επεισόδιο: Facebook | TikTok

Get 70% off forever

Νιώθεις συχνά κουρασμένος; Μήπως η λίμπιντό σου βρίσκεται στα τάρταρα; Θέλεις μεγαλύτερους μύες, περισσότερες τρίχες και την αυτοπεποίθηση ενός Ρωμαίου αυτοκράτορα που μόλις κατέκτησε τη Γαλατία; Άκουσέ με προσεκτικά γιατί αυτό που θα σου πω, οι «ειδικοί» δε θέλουν να το μάθεις. Γιατί να συμβιβαστείς με την πεζή, βιολογική σου μετριότητα όταν μπορείς να κάνεις overclocking στο ίδιο σου το DNA; Τα γονίδιά σου σε πρόδωσαν, αλλά η Χημεία είναι εδώ για να σε λυτρώσει. Ξέχνα τον κόπο, τον ιδρώτα και την υπομονή. Εδώ δεν μιλάμε απλώς για ορμόνες, μιλάμε για την απόσταξη του ανδρισμού σε υγρή μορφή. Μιλάμε για τη στιγμή που θα σταματήσεις να είσαι ένας απλός κομπάρσος στη ζωή σου και θα γίνεις ο Πρωταγωνιστής. Ο Κυρίαρχος. Ο Άλφα και ο Ωμέγα. Η λύση είναι μία, είναι μαγική και σε περιμένει να την αρπάξεις - γιατί να είσαι θνητός, όταν μπορείς να γίνεις ένας θεός; Θεός είπα; Γράψε λάθος. Τουλάχιστον ημίθεος!

Με συγχωρείτε. Παρασύρθηκα. Εξ όσων γνωρίζω, αυτό δεν είναι ένα πραγματικό διαφημιστικό μήνυμα. Ίσως υπερέβαλα λιγάκι σε κάποια σημεία. Η ουσία του παρόλα αυτά δεν απέχει πάρα πολύ από τον τρόπο που διάφοροι επιδραστές και ποντκάστερς παρουσιάζουν τις Θεραπείες Υποκατάστασης Τεστοστερόνης (Testosterone Replacement Therapy - TRT), που στοχεύουν κυρίως σε νέους (και συχνά ευάλωτους) άνδρες. Η, καθόλα πραγματική, μείωση της τεστοστερόνης που παρατηρείται τα τελευταία έτη στο ανδρικό φύλο έχει προβληματίσει κάποιους κύκλους, κατά βάση επιστημονικούς. Άλλοι κύκλοι, ωστόσο, -και όταν λέω άλλοι, αναφέρομαι κυρίως στην ανδρόσφαιρα, την υποκουλτούρα εκείνη που λιμνάζει στα κοινωνικά δίκτυα και παρέχει απλόχερα συμβουλές μεγιστοποίησης αρρενωπότητας- τη χαρακτηρίζουν από κρίση έως και επιδημία.

Τι συμβαίνει πραγματικά; Γιατί μειώνεται η τεστοστερόνη; Φταίει που έχουμε παρεκκλίνει από το ορθόδοξο μονοπάτι των άλφα αρσενικών και έχουμε αγκαλιάσει τη «γυναικεία» μας πλευρά; Ή μήπως συμβαίνει το ανάποδο; Μήπως οι άνδρες έχουμε γίνει ολίγον φλούφληδες και υπερευαίσθητοι λόγω της μείωσης στην τεστοστερόνη μας;

Όλη η αλήθεια εδώ #testosteronemaxxing

Τι θα διαβάσετε

• Τι είναι η τεστοστερόνη;

• Γιατί μειώνεται;

• Είναι η πτωτική της τάση πρόβλημα;

• Θεραπείες υποκατάστασης τεστοστερόνης

• Φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου

• Τα πρόσφατα του Κοσμικού Λάτε

Το Κοσμικό Λάτε βασίζεται στην υποστήριξη των συνδρομητών του για να συνεχίζει να υπάρχει. Αν θέλετε να γίνετε μέλος και να έχετε πρόσβαση σε όλα τα γράμματα, μπορείτε τώρα να αποκτήσετε συνδρομή με μόλις 15€ τον χρόνο.

Get 70% off forever

Read more

Στις 6 Νοεμβρίου του 2025 έφυγε από τη ζωή ο Τζέιμς Ντ. Γουάτσον, ο μοριακός βιολόγος που, μαζί με τον Φράνσις Κρικ το 1953, συνέγραψαν το ιστορικό άρθρο στο επιστημονικό περιοδικό Nature, στο οποίο πρότειναν για πρώτη φορά το μοντέλο της διπλής έλικας του DNA. Το 1962, για τη συνεισφορά τους στην επιστήμη οι Γουάτσον και Κρικ, μαζί με τον Μόρις Γουίλκινς, μοιράστηκαν το Νόμπελ Φυσιολογίας και Ιατρικής.

Είχα ακούσει και διαβάσει διάφορα για τον Γουάτσον. Με αφορμή τον θάνατό του έκατσα κι έψαξα λίγα πράγματα γι’ αυτόν πιο προσεκτικά. Έπεσα πάνω σε κάμποσα άρθρα για την υπόθεση του DNA και την ιστορία με την Ρόζαλιντ Φράνκλιν, στην οποία ο Γουάτσον (και λιγότερο ο Κρικ) παρουσιάζεται ως ο κακός της υπόθεσης. Αν και η Φράνκλιν φαίνεται όντως να αδικήθηκε, η πραγματικότητα δεν ξεχωρίζει τόσο διακριτά τους ρόλους του «καλού» και του «κακού», τουλάχιστον όχι με τον τρόπο που έχει αποτυπωθεί στη λαϊκή κουλτούρα.

Πρώτα όμως, το πραγματικά ενδιαφέρον: μια σύντομη ιστορία του DNA.

DNA 101

Οι άνθρωποι μοιάζουν πολύ μεταξύ τους. Για την ακρίβεια, είναι κατά 99,9% ίδιοι. Και όταν λέμε «ίδιοι» εννοούμε πως έχουν κοινό DNA. Αυτό ίσως δεν είναι και τόσο εντυπωσιακό, αν αναλογιστούμε ότι το μεγαλύτερο κομμάτι του ανθρώπινου γονιδιώματος είναι στην πλειονότητα του επίσης ίδιο με των χιμπαντζήδων (αν και η ιδέα του «98,8% κοινού DNA» είναι μάλλον υπεραπλούστευση). Οι μικροσκοπικές διαφορές στο εναπομένον 0,1% του ανθρώπινου DNA είναι αυτές που εξασφαλίζουν τη μοναδικότητά μας.

Και είμαστε, πράγματι, μοναδικοί. Το μόριο του DNA σχηματίζεται από τέσσερις βάσεις, τη γουανίνη (G), τη θυμίνη (T), την κυτοσίνη (C) και την αδενίνη (A), και κάθε μόριο περιλαμβάνει περίπου 3 δισεκατομμύρια τέτοιες - αρκετές για να παράγουν έναν αριθμό συνδυασμών που για κάθε πρακτικό λόγο μπορούν να θεωρηθούν άπειροι. Η πιθανότητα να υπήρξε στο παρελθόν ή να υπάρξει στο μέλλον, μέσα σε όλο το παρατηρήσιμο σύμπαν1, κάποιος άλλος που είναι πανομοιότυπος με εμάς είναι πρακτικά μηδενική.

Το DNA είναι ένα μόριο μεγάλο. Αν μπορούσαμε κάπως να το ξεδιπλώσουμε θα έφτανε σε μήκος τουλάχιστον το ένα μέτρο. Βρίσκεται στον πυρήνα κάθε κυττάρου -ή, πιο σωστά, βρίσκεται μέσα στα χρωμοσώματα που βρίσκονται μέσα στον πυρήνα των κυττάρων- από τα οποία οι περισσότεροι άνθρωποι έχουμε 46 που κληρονομήσαμε από τους γονείς μας. 23 από τον πατέρα μας και 23 από τη μητέρα μας.

Σερεντίπιτυ

Ως οντότητα, το DNA είναι γνωστό εδώ και πολύ περισσότερο καιρό απ’ όσο ίσως φαντάζεστε. Ανακαλύφθηκε το 1869 από τον Γιόχαν Φρίντριχ Μίσερ, έναν Ελβετό επιστήμονα που εργαζόταν στο πανεπιστήμιο του Τίμπιγκεν, στη Γερμανία. Ο αρχικός σκοπός του Μίσερ ήταν να απομονώσει και να μελετήσει τις πρωτεΐνες που υπήρχαν μέσα στα λευκά αιμοσφαίρια. Επειδή του ήταν δύσκολο να βρει αρκετά «καθαρά» λευκά αιμοσφαίρια, ζήτησε από μια τοπική χειρουργική κλινική να του στέλνει τους χρησιμοποιημένους και εμποτισμένους με πύον (ίου) επιδέσμους της, καθώς το πύον είναι γεμάτο με δαύτα (με ουδετερόφιλα, συγκεκριμένα).

Ωστόσο, κατά τη διάρκεια των πειραμάτων του, συνάντησε μια ουσία που είχε ασυνήθιστες χημικές ιδιότητες, διαφορετικές από τις πρωτεΐνες που αναζητούσε, με πολύ υψηλή περιεκτικότητα σε φώσφορο και άζωτο και όχι σε θείο, που έχουν οι πρωτεϊνες. Ο Μίσερ συνειδητοποίησε γρήγορα ότι είχε ανακαλύψει μια νέα ουσία και την ονόμασε νουκλεΐνη, επειδή βρισκόταν στους πυρήνες των κυττάρων (εκ του λατινικού nucleus).

Κατά μάνα κατά κύρη, κατά γιο και θυγατέρα

Η έννοια της κληρονομικότητας είναι πανάρχαια. Οι άνθρωποι γνώριζαν εμπειρικά από πάντα ότι «το μήλο πέφτει κάτω απ’ τη μηλιά» και εφάρμοζαν επιλεκτική αναπαραγωγή στα ζώα και τα φυτά για χιλιετίες. Όμως, η σκέψη ότι η κληρονομικότητα εντοπίζεται σε διακριτές μονάδες που μπορούμε να μελετήσουμε ξεχωριστά έμοιαζε τότε το ίδιο παράδοξη όσο ακούγεται σήμερα η ιδέα ότι μπορούμε να συλλάβουμε ένα στέλεχος σκέψης και να το εξετάσουμε κάτω απ’ το μικροσκόπιο.

Η κυρίαρχη αντίληψη της εποχής ήθελε τα χαρακτηριστικά των γονέων να αναμειγνύονται στους απογόνους, όπως ανακατεύονται οι μπογιές. Για παράδειγμα, αν έπαιρνες ένα ψηλό φυτό και το διασταύρωνες με ένα κοντό φυτό, οι απόγονοι θα είχαν μέτριο ύψος. Δε θα ήταν ούτε ψηλοί ούτε κοντοί, αλλά ένας μέσος όρος των γονιών τους. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι η «ουσία» του ψηλού και η «ουσία» του κοντού είχαν αναμειχθεί και δημιούργησαν μια νέα, ενδιάμεση «ουσία» μέτριου ύψους. Αν ανακατέψεις κόκκινη και άσπρη μπογιά, φτιάχνεις ροζ. Αν τώρα πάρεις δύο κουβάδες ροζ μπογιά και τους ανακατέψεις, το μόνο που θα πάρεις θα είναι περισσότερο ροζ. Δεν μπορείς να πάρεις ξανά πίσω το αρχικό κόκκινο ή άσπρο. Παρομοίως, αν έπαιρνες δύο από αυτά τα φυτά με το μέτριο ύψος και τα διασταύρωνες, οι νέοι απόγονοι θα ήταν πάλι μέτριου ύψους. Τα αρχικά χαρακτηριστικά χάνονταν μέσα στην ανάμειξη.

Ο πρώτος που πρότεινε ότι τα γενετικά χαρακτηριστικά περνούν σε «σωματίδια» -αυτά που σήμερα λέμε γονίδια- και δεν αναμειγνύονται αλλά συνδυάζονται (και μπορούν να «κρυφτούν» και να επανεμφανιστούν σε επόμενες γενιές), ήταν ένας Αυστριακός μοναχός, ο Γκρέγκορ Γιόχαν Μέντελ, το 1866 - μόλις τρία χρόνια πριν από την ανακάλυψη του Μίσερ. Αρχικά, η δουλειά του Μέντελ αγνοήθηκε σχεδόν εξολοκλήρου, μέχρι το 1900 που ανακαλύφθηκε εκ νέου από διάφορους γενετιστές, βιολόγους και βοτανολόγους. Όμως, ακόμα και τότε, οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι μονάδες της κληρονομικότητας ήταν οι πρωτεΐνες του κυτταρικού πυρήνα και όχι το DNA. Ο ίδιος ο Μίσερ, ο άνθρωπος που ανακάλυψε το DNA, είχε αυτή την άποψη.

Η ζωή είναι απίστευτα πολύπλοκη. Οι άνθρωποι έβλεπαν την τεράστια ποικιλία των ζωντανών οργανισμών και των λειτουργιών τους και τους φαινόταν απολύτως λογικό ότι το μόριο που κουβαλούσε τις οδηγίες γι’ αυτή την πολυπλοκότητα έπρεπε να είναι εξίσου πολύπλοκο. Και οι πρωτεΐνες ταίριαζαν τέλεια σε αυτό. Αποτελούνται από 20 διαφορετικά αμινοξέα, σαν ένα αλφάβητο 20 γραμμάτων, που μπορούν να συνδυαστούν σε σχεδόν άπειρες αλληλουχίες και να διπλωθούν σε τρισδιάστατες δομές που κάνουν τα πάντα, από την πέψη της τροφής μέχρι τη δόμηση των μυών. Από την άλλη, το DNA είχε μόλις τέσσερα βασικά συστατικά. Πώς ήταν ποτέ δυνατόν να γράψει κανείς το βιβλίο της ζωής σε μια γλώσσα τόσο φτωχιά;

Σαν να μην έφτανε αυτό, την εποχή εκείνη κυριαρχούσε μια πολύ ισχυρή αλλά λανθασμένη υπόθεση. Η ιδέα αυτή, γνωστή ως υπόθεση των τετρανουκλεοτιδίων, την οποία πρότεινε κυρίως ο χημικός Φίμπους Λεβίν, υποστήριζε ότι το DNA δεν ήταν απλώς φτιαγμένο από τέσσερις βάσεις, αλλά ότι αυτές οι βάσεις επαναλαμβάνονταν με έναν σταθερό, μονότονο ρυθμό (π.χ ...[A-T-C-G]-[A-T-C-G]-[A-T-C-G]...). Αν τα πράγματα ήταν έτσι, το DNA δε θα μπορούσε να αποθηκεύσει καμία πληροφορία, όπως μια λέξη που αποτελείται μόνο από “ΑΑΑΑΑ...” δε μεταφέρει κανένα νόημα.

Η πεποίθηση ότι οι πρωτεΐνες ήταν οι φορείς της κληρονομικότητας και το DNA ένα μόριο δευτερεύον, παρέμεινε ακλόνητη για δεκαετίες. Το πρώτο μεγάλο ρήγμα ήρθε το 1944. Σ’ ένα πείραμα που σήμερα θεωρείται ορόσημο, οι Όσβαλντ Έιβερι, Κόλιν Μακλίοντ και Μακλίν Μακκάρτι, απέδειξαν το αδιανόητο: όταν μετέφεραν γενετικά χαρακτηριστικά από ένα θανατηφόρο βακτήριο πνευμονίας σε ένα αβλαβές, μετατρέποντάς το κι αυτό σε θανατηφόρο, ο παράγοντας που ευθυνόταν, η μετασχηματίζουσα αρχή, δεν ήταν πρωτεΐνη. Ήταν το DNA. Παρότι η εργασία τους ήταν σχολαστική, η επιστημονική κοινότητα υποδέχθηκε τα νέα με σκεπτικισμό. Η ιδέα ότι οι πρωτεΐνες ήταν το κλειδί της κληρονομικότητας ήταν πολύ βαθιά ριζωμένη.

Ωστόσο, άρχισε δειλά δειλά να κερδίζει έδαφος. Ένας άλλος επιστήμονας, ο Έργουιν Τσάργκαφ, μελέτησε τη χημική σύσταση του DNA από διαφορετικά είδη και ανακάλυψε κάτι που ανέτρεπε την παλιά ιδέα της μονότονης επανάληψης: η ποσότητα της αδενίνης ήταν πάντα ίση με την ποσότητα της θυμίνης (Α=Τ), και η ποσότητα της γουανίνης ήταν πάντα ίση με της κυτοσίνης (G=C). Αυτό έμεινε γνωστό ως «κανόνες του Τσάργκαφ» αν και κανείς, ούτε ο ίδιος ο εμπνευστής του, δεν καταλάβαινε γιατί ίσχυε.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, το σκηνικό είχε αλλάξει. Το ερώτημα δεν ήταν πλέον αν το DNA ήταν το μόριο της κληρονομικότητας (γιατί όλα έδειχναν ότι όντως ήταν) αλλά πώς στο καλό λειτουργούσε. Το επίμαχο μόριο έπρεπε να κάνει δύο βασικά πράγματα: Πρώτον, να αποθηκεύει πληροφορία. «Οδηγίες χρήσης» για τα δομικά συστατικά ενός οργανισμού που να τους υποδεικνύει τι πρέπει να κάνουν και πώς. Δεύτερον, να αντιγράφεται. Εφόσον μιλάμε για κληρονομικότητα, οι πληροφορίες αυτές πρέπει να περνάνε από τον έναν οργανισμό στον επόμενο. Πώς αποθήκευε πληροφορία και πώς μπορούσε να αντιγράφεται το DNA; Αυτό ήταν το πρόβλημα που απαιτούσε λύση. Αν προσδιοριζόταν η δομή του, οι επιστήμονες περίμεναν -σωστά, όπως αποδείχθηκε- ότι θα μπορούσαν να κατανοήσουν και τη λειτουργία του.

Η διπλή έλικα

Στο Κινγκς Κόλετζ του Λονδίνου, ο Μόρις Γουίλκινς και η Ρόζαλιντ Φράνκλιν χρησιμοποιούσαν ακτίνες Χ για να «φωτογραφίσουν» μόρια DNA, σε μια διαδικασία που ονομάζεται κρυσταλλογραφία. Η Φράνκλιν, δουλεύοντας μεθοδικά και σχεδόν μόνη, είχε καταφέρει να παράγει τις καθαρότερες εικόνες του DNA που υπήρχαν. Μία από αυτές, γνωστή ως η θρυλική «Φωτογραφία 51» που τράβηξε ο μεταπτυχιακός της φοιτητής Ρέιμοντ Γκόσλινγκ (ουδεμία σχέση με τον Ράιαν), ήταν αποκαλυπτική. Έδειχνε ένα καθαρό «Χ», το αδιαμφισβήτητο αποτύπωμα μιας έλικας.

Την ίδια εποχή, στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, βρίσκονταν δύο νεαροί ερευνητές, ο Αμερικανός βιολόγος Τζέιμς Γουάτσον και ο Βρετανός φυσικός Φράνσις Κρικ. Οι Γουάτσον και Κρικ δεν έκαναν οι ίδιοι πειράματα κρυσταλλογραφίας αλλά προσπαθούσαν να λύσουν το πρόβλημα θεωρητικά, φτιάχνοντας φυσικά μοντέλα από μέταλλο και σύρμα και προσπαθώντας να μαντέψουν τη δομή του DNA με βάση τους χημικούς κανόνες και τα λιγοστά δεδομένα που είχαν.

Ο θρύλος λέει ότι η στιγμή «Εύρηκα!» ήρθε όταν ο Γουάτσον είδε τη Φωτογραφία 51 που είχε τραβήξει η Φράνκλιν, χωρίς την άδειά της ή τη γνώση της. Σε αυτό το αφήγημα, που διαιωνίστηκε από το βιβλίο Η Διπλή Έλικα του Γουάτσον, η Φράνκλιν παρουσιάζεται ως μια ικανή επιστήμονας μεν, που δεν μπορούσε να αποκρυπτογραφήσει τα ίδια της τα δεδομένα δε. Υποτίθεται ότι είχε αφήσει τη φωτογραφία στο συρτάρι της για μήνες χωρίς να συνειδητοποιήσει την αξία της, ενώ ο Γουάτσον κατάλαβε τι απεδείκνυε με μια ματιά.

Το 1953, οι Γουάτσον και Κρικ δημοσίευσαν ένα σύντομο άρθρο στο περιοδικό Nature, στο οποίο ανακοίνωναν την ανακάλυψη της διπλής έλικας. Εννέα χρόνια αργότερα, το 1962, οι Γουάτσον, Κρικ και Γουίλκινς (ο συνεργάτης της Φράνκλιν στο εργαστήριο) έλαβαν από κοινού το Νόμπελ Φυσιολογίας και Ιατρικής. Όμως, η Ρόζαλιντ Φράνκλιν είχε πεθάνει από καρκίνο των ωοθηκών το 1958 (κατά πάσα πιθανότητα λόγω της εργασίας της με την ακτινοβολία Χ) και, σύμφωνα με την παράδοση, τα Νόμπελ δεν απονέμονται μετά θάνατον. Ωστόσο, η Φράνκλιν δεν αναφέρθηκε καν στην απονομή.

Σύμφωνα με ένα άρθρο του 2023 στο Nature από τους βιογράφους του Γουάτσον και του Κρικ, δεν ήταν η Φωτογραφία 51 το κλειδί της ανακάλυψης. Αυτό που αποδείχθηκε κρίσιμο ήταν μια σειρά από άλλα, λεπτομερή πειραματικά δεδομένα της Φράνκλιν, τα οποία οι Γουάτσον και Κρικ έλαβαν χωρίς την άδειά της σε μια «άτυπη ανταλλαγή πληροφοριών» μεταξύ αυτών και του επικεφαλής τους, Μαξ Περούτζ. Ο Περούτζ είχε πρόσβαση στα δεδομένα μέσω μιας άτυπης έκθεσης, που του δόθηκε έπειτα από επίσκεψη στο πανεπιστήμιο που δούλευε η Φράνκλιν. Τα δεδομένα βοήθησαν τους Γουάτσον και Κρικ να καταλάβουν ότι οι δύο αλυσίδες του DNA είναι αντιπαράλληλες, σχηματίζοντας μια διπλή έλικα που ενώνεται με τα ζεύγη των βάσεων (γι’ αυτό η ποσότητα της αδενίνης ήταν πάντα ίδια με την ποσότητα της θυμίνης και της γουανίνης με της κυτοσίνης - γιατί εμφανίζονταν πάντα σε ζεύγη).

Δεν έκλεψαν την ιδέα. Έκαναν τη δική τους δουλειά «δοκιμής και σφάλματος» χρησιμοποιώντας τα ακριβή, αδημοσίευτα δεδομένα της Φράνκλιν για να επιβεβαιώσουν το μοντέλο τους. Η αδικία που υπέστη η Φράνκλιν ήταν διπλή και βαθύτερη από την απλή «κλοπή» μιας φωτογραφίας. Πρώτον, η χρήση των δεδομένων της χωρίς την άδειά της ήταν, με τα σημερινά δεδομένα, αντιδεοντολογική. Στην αρχική δημοσίευση των Γουάτσον και Κρικ η συνεισφορά της Φράνκλιν, παρότι καθοριστική, ήταν εντελώς υποβαθμισμένη. Δεύτερον, η αδικία ήταν συστημική. Ως γυναίκα σ’ ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον, ήταν αποκλεισμένη από τον κόσμο των «άτυπων ανταλλαγών πληροφοριών» που απολάμβαναν οι Γουάτσον, Κρικ και Γουίλκινς. Αυτή η απομόνωση της έκανε τη δουλειά πιο δύσκολη, καθώς δούλευε ουσιαστικά μόνη.

Προς μια κάποια υπεράσπισή τους, σε ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε το 1954, οι Γουάτσον και Κρικ προσπάθησαν να αποκαταστήσουν την αλήθεια. Αναγνώρισαν ότι, χωρίς τα δεδομένα της Φράνκλιν, «η διατύπωση της δομής θα ήταν εξαιρετικά απίθανη, αν όχι αδύνατη». Η Ρόζαλιντ Φράνκλιν έχει εντυπωθεί στη συλλογική μνήμη ως η «αδικημένη ηρωίδα» της υπόθεσης της διπλής έλικας. Αξίζει όμως να τη θυμόμαστε όχι ως θύμα, αλλά ως ισότιμη συνεισφέρουσα σε μια μεγάλη επιστημονική επανάσταση.

Η ανακάλυψη της δομής του DNA απαντούσε άμεσα στα δύο θεμελιώδη ερωτήματα της κληρονομικότητας. Πρώτον, έλυνε το πρόβλημα της αποθήκευσης πληροφορίας. Η πληροφορία κρυβόταν στην αλληλουχία των βάσεων που λειτουργούσε σαν ένας γραμμικός, ψηφιακός κώδικας - ένα αλφάβητο τεσσάρων γραμμάτων που μπορούσε να γράψει τις «οδηγίες χρήσης» ενός ολόκληρου οργανισμού. Δεύτερον, έλυνε το μυστήριο της αντιγραφής. Καθώς η αδενίνη ζευγαρώνει πάντα με τη θυμίνη και η γουανίνη με την κυτοσίνη, οι δύο αλυσίδες της έλικας είναι συμπληρωματικές. Γνωρίζοντας τη δομή της μίας μπορείς να συμπεράνεις και τη δομή της άλλης. Το μόριο μπορούσε απλώς να «ξεφερμουαρώσει» (κατά το “unzip”) στη μέση και κάθε μία από τις παλιές αλυσίδες να χρησιμεύσει ως καλούπι για τη σύνθεση μιας νέας, συμπληρωματικής αλυσίδας, δημιουργώντας έτσι δύο πανομοιότυπα αντίγραφα του αρχικού μορίου.

Ο ρατσιστής βιολόγος

Από εκεί κι έπειτα, ο Γουάτσον συνέχισε την επιστημονική του καριέρα, προβαίνοντας ενίοτε σε ορισμένες προβληματικές έως και απαράδεκτες δηλώσεις. Το 2000, κατά τη διάρκεια μιας διάλεξης στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ, ο Γουάτσον μοιράστηκε την πεποίθηση ότι οι αδύνατοι άνθρωποι είναι πιο δυστυχισμένοι από τους παχύτερους και, ως εκ τούτου, πιο εργατικοί. Είπε επίσης: «Όποτε παίρνεις συνέντευξη από παχιά άτομα, νιώθεις άσχημα, γιατί ξέρεις ότι δεν πρόκειται να τους προσλάβεις» (επειδή είναι λιγότερο εργατικοί...).

Το 2003, σε ένα ντοκιμαντέρ με τίτλο DNA, που προβλήθηκε στο Channel 4 στο Ηνωμένο Βασίλειο, υπονόησε ότι η ηλιθιότητα είναι μια ασθένεια που πρέπει να εξαλειφθεί. «Το κατώτερο 10% που έχει πραγματικά δυσκολίες, ακόμη και στο δημοτικό σχολείο, ποια είναι η αιτία; Πολλοί θα πουν η φτώχεια ή κάτι τέτοιο. Πιθανότατα δεν είναι αυτό. Γι’ αυτό θα ήθελα να το εξαλείψω, για να βοηθήσω αυτό το κατώτερο 10%».

Το 2007, σε μια συνέντευξη για το τότε νέο του βιβλίο, Αποφεύγοντας τους βαρετούς ανθρώπους: Μαθήματα από μια ζωή στην επιστήμη, στους Times του Λονδίνου, είπε ότι ήταν «εγγενώς απαισιόδοξος για τις προοπτικές της Αφρικής» επειδή «όλες οι κοινωνικές μας πολιτικές βασίζονται στο γεγονός ότι η νοημοσύνη τους είναι ίδια με τη δική μας - ενώ όλες οι δοκιμές δείχνουν ότι δεν είναι έτσι». Φυσικά, κάτι τέτοιο δεν έχει καμία επιστημονική βάση.

Παρόμοια δήλωση επανέλαβε το 2019 στο ντοκιμαντέρ του PBS, American Masters: Decoding Watson: «Υπάρχει μια διαφορά στον μέσο όρο μεταξύ μαύρων και λευκών στα τεστ IQ, θα έλεγα ότι η διαφορά είναι γενετική».

Και άλλα κάμποσα τέτοια ρατσιστικά, σεξιστικά και ομοφοβικά σχόλια. Δεν έχει νόημα να σας κουράσω περισσότερο με αυτά.

Η ιστορία του Γουάτσον έχει κάτι το γλυκόπικρο. Η ανακάλυψη της διπλής έλικας δεν ήταν ένα απλό βήμα στην επιστήμη - ήταν ένα άλμα που εκτόξευσε την ανθρωπότητα στην εποχή της μοριακής βιολογίας. Το όνομα «Γουάτσον» θα έπρεπε να είναι χαραγμένο στην ιστορία ως συνώνυμο αυτής της διανοητικής κορυφής. Ωστόσο, οι επίμονες, αντιεπιστημονικές και βαθιά προσβλητικές του δηλώσεις δεν είναι απλώς γκάφες ενός ηλικιωμένου, νομίζω. Είναι μια συνειδητή, ρατσιστική στάση που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με το πνεύμα της αντικειμενικής έρευνας. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο ίδιος ο Γουάτσον, με τις πράξεις του, ανάγκασε την επιστημονική κοινότητα και το κοινό να μην μπορούν πλέον να δουν τον λαμπρό επιστήμονα του 1953 χωρίς να βλέπουν ταυτόχρονα και τον αμετανόητο μισαλλόδοξο.

Ίσως η πιο τρανή απόδειξη ότι η επιστημονική ευφυΐα και η ηθική ακεραιότητα δεν είναι απαραίτητο να συμπορεύονται.

Το 1935, ο Αυστριακός φυσικός Έρβιν Σρέντινγκερ (Erwin Schrödinger) δημοσίευσε μια έντονα κριτική επισκόπηση αυτού που ονόμασε «παρούσα κατάσταση» στη νέα τότε θεωρία της κβαντικής μηχανικής. Η επισκόπηση του Σρέντινγκερ, γραμμένη στα γερμανικά, ήταν στο μεγαλύτερο μέρος της στεγνή και τεχνική - ένα κείμενο που τυπικά δε θα απασχολούσε κάποιον εκτός του στενού ακαδημαϊκού χώρου της κβαντικής φυσικής. Αλλά, μια σύντομη παράγραφος κάπου στα μισά της εργασίας, γραμμένη με εμφανώς χιουμοριστική διάθεση, συνέδεσε για πάντα το όνομά του με ένα νοητικό πείραμα που γαργάλησε τη φαντασία της λαϊκής κουλτούρας.

Στο πείραμα, μια γάτα τοποθετείται μέσα σε ένα κουτί παρέα με μια «διαβολική συσκευή». Η συσκευή αποτελείται από έναν μετρητή Γκάιγκερ (ένα μαραφέτι που ανιχνεύει ραδιενέργεια) συνδεδεμένο με μια φιάλη υδροκυανικού οξέος κι ένα μικρό κομμάτι ραδιενεργού ουσίας. Αν το ραδιενεργό άτομο διασπαστεί και ο μετρητής Γκάιγκερ το ανιχνεύσει, τότε μέσω ενός ρελέ απελευθερώνεται ένα σφυρί που σπάει τη φιάλη με το δηλητήριο. Αφήνουμε το κουτί στην ησυχία του για μια, δυο ώρες. Ποια είναι η μοίρα της γάτας; Είναι νεκρή ή ζωντανή;

Λοιπόν, ό,τι κι αν είναι, είναι είτε το ένα είτε το άλλο, θα έλεγε κάποιος ανυποψίαστος.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται το ζουμί της κριτικής του Σρέντινγκερ. Για να την καταλάβουμε πρέπει να αναλύσουμε λιγάκι το πείραμα. Ο μηχανισμός λειτουργίας της διαβολικής συσκευής στην πραγματικότητα δεν είναι σημαντικός για το επιχείρημά του. Ο σκοπός της είναι απλώς να συνδέσει ένα γεγονός ατομικής κλίμακας -τη διάσπαση του ραδιενεργού ατόμου- με ένα φαινόμενο του μακρόκοσμου - τη ζωτική κατάσταση της γάτας. Η θεωρία που περιγράφει τα αντικείμενα (όπως τα ηλεκτρόνια) και τα γεγονότα που συμβαίνουν σε ατομική και υποατομική κλίμακα (όπως η ραδιενέργεια) είναι η κβαντική φυσική. Όμως, στην κβαντική φυσική τα σωματίδια δεν περιγράφονται ως μικροσκοπικά, αυτοτελή αντικείμενα που κινούνται στον χώρο. Αντιθέτως, έχουν ορισμένες ιδιότητες που στον τυπικό, πληκτικό μακρόκοσμο της καθημερινής μας εμπειρίας παρατηρούμε μόνο στα κύματα. Έτσι, η κίνησή τους περιγράφεται από μια εξίσωση που ονομάζεται κυματοσυνάρτηση - της οποίας, κατά ειρωνεία της τύχης, εμπνευστής ήταν ο Σρέντινγκερ!

Read more

Την προηγούμενη εβδομάδα ήμουν καλεσμένος στην ομιλία του συνονόματου, καθηγητή και συγγραφέα, Στέφανου Τραχανά, στο πλαίσιο της προώθησης του νέου του βιβλίου, Ο Βομβιστής και ο Στρατηγός. Ο ρόλος μου περιοριζόταν στο να κάνω έναν μικρό πρόλογο για τον κ. Τραχανά και το βιβλίο του, το οποίο -spoiler alert- δεν έχει να κάνει ούτε με βόμβες ούτε με μάχες, αλλά με την κβαντική επανάσταση. Fun fact: η κβαντική θεωρία κλείνει φέτος τα 100 χρόνια ύπαρξης. Εκατό χρόνια από τη στιγμή εκείνη που έχουμε θέσει ως αρχή αυτής της ιστορίας - δηλαδή το καλοκαίρι του 1925 κατά το οποίο ο Βέρνερ Χάιζενμπεργκ ταξίδεψε στο γερμανικό νησί της Ελιγολάνδης (Helgoland), αναζητώντας ανακούφιση από τον πυρετό μιας σοβαρής αλλεργικής ρινίτιδας. Κανείς δεν ξέρει τι ακριβώς έγινε εκεί πέρα, τι σόι επιφοίτηση του ήρθε, αλλά λίγο μετά, τον Σεπτέμβριο του 1925, ο Χάιζενμπεργκ δημοσίευσε στο γερμανικό επιστημονικό περιοδικό Zeitschrift für Physik (Περιοδικό Φυσικής) την εργασία του με τίτλο «Σχετικά με την κβαντική-θεωρητική επανερμηνεία των κινηματικών και μηχανικών σχέσεων». Για να τιμήσουν τα 100 χρόνια, τα Ηνωμένα Έθνη κήρυξαν το 2025 ως εθνική χρονιά της κβαντικής επιστήμης και τεχνολογίας.

Η ομιλία κύλησε ομαλά και ο κόσμος γέμισε την αίθουσα. Κάτι παραπάνω από 100 άτομα, από έφηβοι μέχρι μεσήλικες, αφιέρωσαν τα απογεύματα της Παρασκευής και του Σαββάτου τους (στην πραγματικότητα ήταν δύο ομιλίες) για να έρθουν να ακούσουν για τη φυσική. Και μάλιστα την κβαντική φυσική.

Λίγο καιρό πριν και μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, συντόνιζα μια δράση που γινόταν στο πλαίσιο του Green Weekend που διοργάνωνε το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Εκεί, λιγότεροι άνθρωποι -αλλά ιδιαιτέρως ενθουσιώδεις- αφιέρωσαν το Κυριακάτικο απόγευμά τους για να έρθουν να ακούσουν και, κυρίως, να συζητήσουν για την κλιματική αλλαγή.

Εμπειρίες σαν κι αυτές αποτελούν για εμένα μικρές νησίδες αισιοδοξίας. Είναι η απόδειξη πως υπάρχει κόσμος εκεί έξω που νοιάζεται και συμμετέχει. Υπάρχει κόσμος που σκέφτεται. Δε γνωρίζω προσωπικά αυτούς τους ανθρώπους. Είμαι σίγουρος πως αν είχαμε τον χρόνο να συζητήσουμε σε βάθος θα βρίσκαμε πολλά θέματα στα οποία διαφωνούμε. Πιθανόν να μην ταίριαζα με, η ακόμα και να μη συμπαθούσα, κάποιους από αυτούς. Δεν έχει σημασία. Αυτό που έχει σημασία είναι η ίδια η πράξη της παρουσίας τους. Το γεγονός ότι επέλεξαν, μέσα σε έναν καταιγισμό από εύκολες διεξόδους και απλουστευτικές αφηγήσεις, να αφιερώσουν χρόνο στην απαιτητική διαδικασία της σκέψης και του διαλόγου. Αυτή η επιλογή είναι, νομίζω, από μόνη της μια πράξη πολιτική. Είναι μια συνθήκη που γεννά ελπίδα. Θα έπρεπε να βρισκόμαστε και να τα λέμε συχνότερα από κοντά. Η δια ζώσης επαφή πάντοτε λειαίνει τις γωνίες των ανθρώπων.

Λίγα λόγια για τον Στέφανο Τραχανά

Η ζωή του έχει φοβερό ενδιαφέρον και ιδανικά θα ήθελα κάποια στιγμή στο μέλλον, ένα χαλαρό χειμωνιάτικο απόγευμα σ’ ένα χουχουλιάρικο καφέ να μοιραστούμε ένα Κοσμικό Λάτε και να μου την εξιστορήσει με λεπτομέρεια. Μέχρι τότε, ορίστε κάποιες πληροφορίες που αλίευσα από το διαδίκτυο:

Ο Στέφανος Τραχανάς γεννήθηκε και μεγάλωσε σ’ ένα μικρό χωριό της Κρήτης, στο Καβούσι Λασιθίου. Σπούδασε Μηχανολόγος-Ηλεκτρολόγος στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο με υποτροφία του ΙΚΥ, έπειτα έκανε μεταπτυχιακό στη θεωρητική φυσική στο Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών Δημόκριτος (με υποτροφία της Εθνικής Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας) και αμέσως μετά, το 1971, ξεκίνησε το διδακτορικό του στο τμήμα Φυσικής του Χάρβαρντ (φυσικά, με υποτροφία). Όμως, μόλις δύο χρόνια μετά αποφάσισε πως οι διδακτορικές σπουδές δεν είναι γι’ αυτόν και αφιέρωσε τα επόμενα 10 χρόνια της ζωής του (1973-1983) στη συγγραφή βιβλίων για την κβαντομηχανική και τις διαφορικές εξισώσεις.

Το 1983, μετά την έκδοση του πρώτου του βιβλίου, το νεοσύστατο τότε Πανεπιστήμιο Κρήτης τον προσκάλεσε να διδάξει στο τμήμα Φυσικής... εθελοντικά! Η διδασκαλία του στο τμήμα παρέμεινε σε αυτό το πλαίσιο, χωρίς οικονομικές απολαβές, μέχρι το 2002 όταν, σε ηλικία 59 ετών πλέον, το Πανεπιστήμιο Κρήτης τον αναγόρευσε επίτιμο διδάκτορα.

Από το 1986 είναι μέλος του επιστημονικού προσωπικού του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, το 2012 του απονεμήθηκε το Εθνικό Βραβείο Εξαίρετης Πανεπιστημιακής Διδασκαλίας Β. Ξανθόπουλου - Σ. Πνευματικού και το 2015 ο Ανώτερος Ταξιάρχης του Φοίνικα της Ελληνικής Δημοκρατίας. Είναι ιδρυτικό μέλος των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης (του πρώτου πανεπιστημιακού εκδοτικού οίκου τη χώρας), στις οποίες διετέλεσε διευθυντής από τη δημιουργία τους μέχρι το 2013. Από το 2015 είναι διευθυντής του Κέντρου Ανοικτών Διαδικτυακών Μαθημάτων Mathesis (το οποίο φιλοξενεί και δικά μου μαθήματα για το PowerPoint, το Excel και τον Ορθολογισμό και την Επιστήμη).

Έχει γράψει 15 βιβλία, εκ των οποίων τα 11 είναι πανεπιστημιακά συγγράματα και τα υπόλοιπα βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης. Είναι πλέον 82 ετών.

Όταν ήμουν φοιτητής στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Πατρών -πριν από δεκαπέντε χρόνια- διδασκόμουν κβαντική φυσική και διαφορικές εξισώσεις από τα βιβλία του Στέφανου Τραχανά. Είχα μάλιστα παρακολουθήσει και τις βιντεοσκοπημένες διαλέξεις του πάνω στο μάθημα της Σύγχρονης Φυσικής που φιλοξενούνταν τότε στη σελίδα του Φυσικού Κρήτης, καθώς ο καθηγητής που δίδασκε το αντίστοιχο μάθημα στο τμήμα μας ήταν, ας πούμε... κάπως φευγάτος.

Από τότε παρακολουθώ το έργο του και η εκτίμηση που τρέφω γι’ αυτόν δεν έχει σταματήσει να βαθαίνει. Ποιος να μου το έλεγε πριν από τόσα χρόνια ότι κάποια στιγμή θα συνεργαστώ μαζί του έμμεσα και άμεσα - έμμεσα μέσα από τη συνεργασία μου με τις ΠΕΚ και άμεσα ως συνδημιουργός του μαθήματος Ανορθολογισμός και ψευδοεπιστήμη στο Mathesis.

Τι είναι ευτυχία; Τι είναι επιτυχία; Δεν έχω να δώσω καμιά φοβερά ενορατική απάντηση. Η ζωή τα έχει φέρει έτσι που είμαι από τους λίγους, μάλλον, ανθρώπους που έχουν την τύχη να γνωρίσουν και να συνεργαστούν με κάποιους από τους ήρωές τους για έναν κοινό σκοπό. Δεν ξέρω πού κατατάσσεται αυτό αλλά η σύμπραξη με άτομα που θαυμάζω και με έχουν διαμορφώσει με γεμίζει με μια γλυκιά ευγνωμοσύνη, ένα συναίσθημα που υπερβαίνει τη χαρά της στιγμής.

Θα προσπαθήσω να το επαναφέρω στη μνήμη μου όποτε το άγχος της καθημερινότητας γίνεται αφόρητο.

Αντιγράφω παρακάτω τον πρόλογο της ομιλίας.

Μια εγγενώς προοδευτική θεωρία

Η κβαντική φυσική μού ασκούσε ανέκαθεν μια έλξη ακαταμάχητη, ακριβώς επειδή αποτελεί μια βαθιά διανοητική πρόκληση. Η φύση της κβαντικής θεωρίας δεν είναι απλώς μη διαισθητική. Είναι σχεδόν εχθρική προς την ανθρώπινη λογική, όπως αυτή έχει σμιλευτεί από την εμπειρία μας με τον μακρόκοσμο. Πώς είναι δυνατόν το θεμέλιο της πραγματικότητας να είναι η αβεβαιότητα και η πιθανότητα; Ενστικτωδώς, νομίζω, στους περισσότερους ανθρώπους, γεννιέται μέσα τους η ίδια αντίρρηση που βασάνιζε και τον Αϊνστάιν: μήπως η τυχαιότητα είναι απλώς η παραδοχή της άγνοιάς μας; Μήπως υπάρχουν κρυμμένες μεταβλητές, ένας αόρατος μηχανισμός που αν τον κατανοούσαμε, ο θεός θα σταματούσε να παίζει ζάρια με το Σύμπαν;

Η σκέψη της αβεβαιότητας και της πιθανότητας, τουλάχιστον αρχικά, με έκανε να αισθάνομαι άβολα. Το μυαλό μου αναζητούσε απεγνωσμένα την ασφαλή αγκαλιά της κλασικής φυσικής, στην οποία κυριαρχεί η αιτιοκρατία, όπου όλα τα φαινόμενα είναι προβλέψιμα με βεβαιότητα (εφόσον μπορούμε να γνωρίζουμε όλες τις μεταβλητές) και υπάρχει ξεκάθαρη διάκριση αίτιου και αιτιατού.

Η κβαντική φυσική μάς διδάσκει ένα σκληρό αλλά ταυτόχρονα απελευθερωτικό μάθημα: η φύση δεν έχει καμία υποχρέωση να χωράει στα καλούπια της διαίσθησης του Χόμο σάπιενς. Σε τελική ανάλυση τι είναι η διαίσθηση; Είναι η συμπύκνωση της καθημερινής μας εμπειρίας. Είναι η βεβαιότητα ότι αν αφήσω ένα αντικείμενο θα πέσει στο πάτωμα. Ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο επιβίωσης, αλλά κατά περίπτωση εντελώς ακατάλληλο και περιοριστικό για να δούμε το Σύμπαν στην ολότητά του.

Το ότι, παρά την αντιδιαισθητική της φύση, έχουμε καταφέρει να αποκρυπτογραφήσουμε τον κώδικα του μικρόκοσμου με τόσο μεγάλη επιτυχία, είναι ένα επίτευγμα που όμοιό του δεν έχει ξαναϋπάρξει.

Όπως και να μας κάνει να αισθανόμαστε, είτε μας γοητεύει, είτε μας τρομάζει, όλα δείχνουν μέχρι στιγμής ότι ο κόσμος, στη θεμελιώδη του δομή, είναι πιθανοκρατικός. Η κβαντική θεωρία μάς καλεί να κάνουμε ένα άλμα, το οποίο για τους ανθρώπους -για διάφορους λόγους- δεν είναι καθόλου εύκολο: μας καλεί να αποτινάξουμε την τυραννία του προφανούς, να παραμερίσουμε τις βεβαιότητες της καθημερινής μας εμπειρίας και να αντικρίσουμε τη φύση με ένα βλέμμα καθαρό, σχεδόν παιδικό.

Αυτή η άσκηση ταπεινότητας κατά τη γνώμη μου είναι θεραπευτική και θα έπρεπε να εφαρμόζεται σε κάθε πτυχή της ζωής μας. Οι βεβαιότητες και οι σταθερές που υιοθετούμε -κοινωνικές, ηθικές, προσωπικές- λειτουργούν ως νοητικές συντομεύσεις που μας βοηθούν να πορευόμαστε στη ζωή. Και είναι πράγματι χρήσιμες - μέχρι τη στιγμή που παύουν να είναι. Όταν προκύπτουν νέα δεδομένα, νέες ανθρώπινες ανάγκες, οφείλουμε να έχουμε το θάρρος να κάνουμε αυτό που έκαναν οι φυσικοί στις αρχές του 20ού αιώνα: να αφήσουμε στην άκρη τις προκαταλήψεις μας και να επανεξετάσουμε τα πράγματα από την αρχή.

Θεωρώ ότι αυτό είναι ένα από τα βασικά μαθήματα του βιβλίου του κ. Τραχανά: Όπως λέει και ο ίδιος, το πολυτιμότερο δώρο της επιστήμης δεν είναι η τεχνολογία αλλά ο βαθύς αντιδογματισμός που καλλιεργεί. Οι ανθρώπινες κοινωνίες, συντηρητικές εκ φύσεως, αγκαλιάζουν με χαρά τα επιτεύγματα της επιστήμης -τα φάρμακα, τα κινητά, το διαδίκτυο- αλλά παραμένουν καχύποπτες απέναντι στο πνεύμα της: την αμφισβήτηση, την κριτική σκέψη, την αποδοχή της αβεβαιότητας και περιπλοκότητας. Αυτό το ανήσυχο, ερευνητικό πνεύμα, όμως, είναι η ψυχή της επιστήμης. Χωρίς αυτό, τα έργα της θα ήταν απλώς μαγεία και η πρόοδος θα ήταν μια ψευδαίσθηση.

Σε περίπτωση που σας ξέφυγε

Την περασμένη εβδομάδα δημοσιεύθηκε ένα νέο minisode στα social media. Έχει να κάνει με τον Φρέντερικ Τιούντορ, έναν άνθρωπο που έμεινε στην ιστορία ως «ο Βασιλιάς του Πάγου», καθώς ήταν ο πρώτος που ανέπτυξε το εμπόριο πάγου σε παγκόσμια κλίμακα. Είναι από αυτές τις σύγχρονες ανέσεις τις οποίες παίρνουμε ως δεδομένες, όμως πριν από το ηλεκτρικό ρεύμα και τα ψυγεία ο κόσμος δεν είχε εύκολη πρόσβαση σε πάγο. Φανταστείτε καλοκαίρι στην Ελλάδα και να μην μπορείς να πιεις ένα δροσερό, γάργαρο νερό! Φρίκη.

Αν θέλετε να διαβάσετε περισσότερα για την ιστορία του Φρέντερικ Τιούντορ, αυτή είναι η πληρέστερη πηγή που βρήκα - είναι μεγάλο αλλά έχει ενδιαφέρον!

Το πρόσφατο βίντεο του Hank Green με συγκίνησε. Αναφέρεται στις «πόλεις φαντάσματα» των ΗΠΑ -πόλεις που δημιουργήθηκαν γιατί ήταν κοντά σε ορυχεία χρυσού και πλέον δεν κατοικεί κανείς- και τις παρομοιάζει με τη σύγχρονη διαδικτυακή ζωή.

Δεύτερο βίντεο από το κανάλι Kurzgesagt, το οποίο κρύβει κι ένα αδιανόητο, τρομακτικό στατιστικό: περίπου η μισή διαδικτυακή «κίνηση» (traffic) γίνεται από bots. Η Τεχνητή Νοημοσύνη ενδεχομένως να σημάνει το τέλος του διαδικτύου όπως το γνωρίζαμε. Καθώς περισσότερο τσαπατσούλικο και ημιαληθές περιεχόμενο δημιουργημένο από ΤΝ θα δημοσιεύεται, η ΤΝ θα εκπαιδεύεται πάνω του μειώνοντας ακόμα περισσότερο την αξιοπιστία της. Τι θα απομείνει στο τέλος;

Πάνω στο ίδιο θέμα, ένα πρόσφατο κόμικ του αγαπημένου μου The Oatmeal: A cartoonist’s review of AI art.

Ένα άρθρο που περιγράφει γλαφυρά και βιωματικά τον εκφασισμό των ΗΠΑ: Πώς η δημοσιογραφική μου κάλυψη των διαδηλώσεων στο Κολούμπια οδήγησε στην απέλασή μου. Τώρα, με αυτόν τον τίτλο, μπορεί να φαντάζεστε κάποιον μάχιμο ρεπόρτερ, ορκισμένο εχθρό του καθεστώτος Τραμπ που αγωνίζεται για να βγάλει την αλήθεια προς τα έξω. Καμία σχέση. Πρόκειται για έναν ήσυχο Αυστραλό, πρώην φοιτητή του Κολούμπια και ημιερασιτέχνη δημοσιογράφο που διατηρεί ένα μπλογκ στο Substack (ακριβώς σαν αυτό που διαβάζετε αυτή τη στιγμή). Ανατριχιαστικό.

Ορίστε και μια συνοπτική καταγραφή της ατελείωτης διαφθοράς που λιμνάζει στον Λευκό Οίκο.

Μπορεί τα πράγματα να πηγαίνουν από το κακό στο χειρότερο, οι άνθρωποι να φτωχοποιούνται και οι κοινωνίες να εκτροχιάζονται στα άκρα, ευτυχώς όμως η Ευρωπαϊκή Ένωση ασχολείται με τα πραγματικά σημαντικά ζητήματα: το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε τις προάλλες να απαγορευτούν οι λέξεις σε βίγκαν προϊόντα που παραπέμπουν σε κρέας, καθώς, λέει, παραπλανούν τους καταναλωτές! Τέρμα τα «μπιφτέκια» λαχανικών και τα «λουκάνικα» σόγιας. Ξέρετε πόσες φορές την έχω πατήσει θέλοντας να αγοράσω μοσχαρίσια μπιφτέκια αλλά κατά λάθος πήρα μπιφτέκια βίγκαν; Πόσες φορές μπέρδεψα το γάλα αμυγδάλου με το αγελαδινό; Ναι... καμία. Είμαι σίγουρος ότι αυτός ο νόμος δεν έχει καμία σχέση με το ανελέητο λόμπινγκ της βιομηχανίας κρέατος και με τίποτα δε στοχεύει στη χρήση ονομάτων και περιγραφών στα ανταγωνιστικά προϊόντα που κανείς δε θα μπορεί να καταλάβει.

Το πρόβλημα με το Chat GPT στα ελληνικά σχολεία.

Και: Έξω τα chatbots από τα σχολεία.

Υπέροχο και πολύ αστείο: Ένας υπαρξιακός οδηγός για το πώς να κάνεις φίλους.

Ένα ακόμη βίντεο: 8 λεπτά που δείχνουν την καθημερινότητα ενός εργαζόμενου στο Τόκιο, μιας από τις πλέον υπερκαπιταλιστικές πόλεις του κόσμου. Χωρίς σπικάζ, χωρίς επιτηδευμένο μοντάζ, μόνο σιωπηλά σχόλια και μια ωμή αποτύπωση της πραγματικότητας.

Ο κόσμος που ζούμε είναι συνδεδεμένος με αμέτρητα αόρατα νήματα, τα περισσότερα εκ των οποίων δεν πρόκειται να ανακαλύψουμε ποτέ. Πολλά πράγματα σχετίζονται με έναν τρόπο απροσδόκητο, αν και όχι απαραίτητα αιτιώδη - δεν είναι πάντα εύκολο να εντοπίζουμε με αυτοπεποίθηση τους ρόλους του αίτιου και του αποτελέσματος, εκτός κι αν είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε ορισμένα τολμηρά άλματα πίστης στη συλλογιστική μας.

Στη θεωρία του χάους, η ιδέα αναφέρεται ως φαινόμενο της πεταλούδας: η κίνηση των φτερών μιας πεταλούδας σε μια μεριά του κόσμου μπορεί να προκαλέσει ακραία καιρικά φαινόμενα σε μια άλλη. Αν και το παράδειγμα κρύβει μια δόση ποιητικής υπερβολής, μπορούμε, θεωρητικά, να τραβήξουμε ένα νήμα από το πέταγμα της εν λόγω πεταλούδας μέχρι το ξέσπασμα εκείνου του ακραίου καιρικού φαινομένου - κάνοντας διάφορες στάσεις όπου κρίνουμε απαραίτητο.

Ένα παρόμοιο νήμα συνδέει μια τεχνητή χρωστική ουσία, το μπλε της Πρωσίας, με το Ολοκαύτωμα, τον θάνατο χιλιάδων ανθρώπων και την πληθυσμιακή έκρηξη του 20ου αιώνα.

Ακολουθήστε με σε τούτο το συναρπαστικό ξετύλιγμα ανθρώπινης εφευρετικότητας και της τρομακτικής της ικανότητας να γεννά ταυτόχρονα θαύματα και τέρατα.

Το Κοσμικό Λάτε βασίζεται στην υποστήριξη των συνδρομητών του για να συνεχίζει να υπάρχει. Αν θέλετε να γίνετε μέλος και να έχετε πρόσβαση σε όλα τα γράμματα, μπορείτε τώρα να αποκτήσετε συνδρομή με μόλις 15€ τον χρόνο.

Get 70% off forever

Read more

Διάβασα ένα άρθρο τις προάλλες που έκτοτε σκέφτομαι πολύ. Πολιτικοί επιστήμονες και αναλυτές, λέει το άρθρο, υποστηρίζουν ότι τα τελευταία χρόνια στις ΗΠΑ πραγματοποιείται ένας «ψυχρός εμφύλιος πόλεμος». Όπως κάνει φανερό ο επιθετικός προσδιορισμός, δε μιλάμε για μια γενικευμένη σύρραξη με πυροβόλα όπλα και τανκς στους δρόμους. Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια μόνιμη, χαμηλής έντασης σύγκρουση χωρίς οργανωμένα μέτωπα αλλά με μεμονωμένες επιθέσεις, ένοπλους πολίτες, ριζοσπαστικοποιημένες φωνές και εμπρηστική ρητορική που εξελίσσεται σε μεγάλο βαθμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά συχνά περνάει και στην «πραγματική», εκτός διαδικτύου ζωή. Η αφορμή για το άρθρο ήταν, φυσικά, η πρόσφατη δολοφονία του ακροδεξιού ακτιβιστή Τσάρλι Κερκ.

Πριν καταπιαστούμε με αυτό το θέμα, ας βάλουμε μια μικρή άνω τελεία και ας ασχοληθούμε λίγο με τα δικά μας.

Θα πεθάνουμε όλοι;!

Σε περίπτωση που για κάποιον, ανεξήγητο λόγο δεν το έχετε δει ακόμα, στις 28 Αυγούστου ανέβηκε στο YouTube το πιο πρόσφατο «μεγάλης» διάρκειας πόνημα του Κοσμικού Λάτε, ένα βίντεο που μιλάει για τα πιθανά σενάρια τέλους του Σύμπαντος.

Γιατί η Σελήνη μάς δείχνει πάντα την ίδια πλευρά;

Πιο πρόσφατα, ανέβηκε κι ένα μικρούλι βίντεο, ένα minisode, για το φαινόμενο του παλιρροϊκού κλειδώματος που συμβαίνει μεταξύ Γης και Σελήνης. Το παλιρροϊκό κλείδωμα είναι ο επιστημονικός τρόπος για να πούμε ότι η Σελήνη δείχνει πάντα το ίδιο ημισφαίριο προς τη Γη, καθώς η περιστροφή γύρω από τον εαυτό της διαρκεί ακριβώς όσο μια περιφορά γύρω από τη Γη, δηλαδή περίπου 27 ημέρες.

Ετούτα τα minisodes ανεβαίνουν σε όλα τα social media. Εγώ σας βάζω παρακάτω τον σύνδεσμο για το YouTube.

Η ιδέα για αυτό προέκυψε από μια άλλη πρόσφατη ενασχόλησή μου με το φεγγάρι. Λίγο καιρό πριν, σας μίλησα γι' αυτό στο γράμμα υπ' αριθμόν #56:

Η εν λόγω φωτογραφία ήταν μια εικόνα της Σελήνης που τράβηξα από το κινητό μου τηλέφωνο μέσω της λειτουργίας Supermoon. Η φωτογραφία ήταν τόσο καλή, τόσο καθαρή, που μου φάνηκε τρομερά εντυπωσιακό το ότι μπορούσε να προέλθει από την κάμερα ενός κινητού. Έτσι, όπως ήταν λογικό, τη μοιράστηκα στα social media.

Κάπου εκεί ξεκίνησε η κατρακύλα στη λαγουδότρυπα, καθώς ευθύς αμέσως πληροφορήθηκα ότι αυτού του τύπου οι φωτογραφίες είναι αποτέλεσμα υπολογιστικής επεξεργασίας - κάτι που εγείρει εύλογα ερωτήματα όπως «τι είναι πραγματικά μια φωτογραφία πια;».

Σε κάθε περίπτωση, με όποιον τρόπο και αν συντίθεται η φωτογραφία, ο μόνος λόγος που επιτρέπει στο αποτέλεσμα να είναι αληθοφανές, είναι επειδή η Σελήνη είναι παλιρροϊκά κλειδωμένη με τη Γη. Δε χρειάζεται, δηλαδή, να γίνουν τίποτα εξωπραγματικά περίπλοκα τροχιακά μαθηματικά. Αν η συσκευή σου γνωρίζει το γεωγραφικό σου μήκος και πλάτος και την ώρα της ημέρας, μπορεί να σου δώσει μια ακριβέστατη εικόνα της Σελήνης. Δεν υπάρχει άλλο ουράνιο σώμα στο σύμπαν για το οποίο μπορεί να κάνει κάτι τέτοιο.

Talk Green to Me

Αύριο, την Κυριακή 21 Σεπτεμβρίου και ώρα 20:00, θα βρίσκομαι στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος για να συντονίσω τη συνάντηση Talk Green to Me, που πραγματοποιεί το SNFCC Youth Council στα πλαίσια του Green Weekend 2025.

Το κόνσεπτ έχει ως εξής: για μία ώρα, οι άνθρωποι καλούνται να αφήσουν για λίγο στην άκρη τον ρόλο του παθητικού ακροατή για να γίνουν οι ίδιοι και οι ίδιες μέρος της συζήτησης. Σε ένα σκηνικό που μοιάζει κάπως με το speed dating, θα συνομιλήσουν με άλλους ανθρώπους για να μοιραστούν προσωπικές ιστορίες, να εκφράσουν ανησυχίες και να ανταλλάξουν τις σκέψεις τους γύρω από το θέμα της κλιματικής αλλαγής.

Η είσοδος, σε όλα τα μέρη της εκδήλωσης, είναι δωρεάν. Έχει πολλά πραγματάκια να δείτε και να κάνετε, οπότε αν θέλετε να περάσετε ένα ενδιαφέρον σαββατοκύριακο στο ΚΠΙΣΝ, να γνωριστούμε και να πούμε δυο κουβέντες από κοντά, ξέρετε πού θα με βρείτε.

Τι συμβαίνει στις ΗΠΑ;

Ο Τσάρλι Κερκ είναι νεκρός, δολοφονημένος από το όπλο ενός εικοσιδυάχρονου άντρα ονόματι Τάιλερ Ρόμπινσον. Σε μια στιγμή που μπορεί να χαρακτηριστεί μονάχα ως τραγική ειρωνεία, λίγο πριν πεθάνει, ο Κερκ βρισκόταν στη μέση ενός «ντιμπέιτ» για τους μαζικούς πυροβολισμούς στις ΗΠΑ, όπου η κατεξοχήν θέση του ήταν υπέρ της οπλοκατοχής. Τόσο υπέρ, μάλιστα, που στο παρελθόν είχε υποστηρίξει πως, προκειμένου η Αμερική να διασφαλίσει τη Δεύτερη Τροπολογία του συντάγματός της και οι πολίτες να «προστατεύσουν τα δικαιώματα που τους παρείχε ο Θεός», μερικοί θάνατοι από πυροβόλα όπλα είναι ένα αναπόφευκτο τίμημα. Μία ώρα μετά το συμβάν, στο Ντένβερ του Κολοράντο, ένας δεκαεξάχρονος μπήκε οπλισμένος στο λύκειό του και ξεκίνησε να πυροβολεί αδιακρίτως. Χάρη στην καλή προετοιμασία του σχολείου για τέτοιες περιπτώσεις, ο Ντέσμοντ Χόλι (τις πολιτικές πεποιθήσεις του οποίου μπορείτε ίσως να μαντέψετε) κατάφερε να σκοτώσει μόλις δύο παιδιά πριν αυτοκτονήσει. Ένα μικρό τίμημα για τον Τσάρλι Κερκ.

Ο Κερκ υπήρξε κάποτε ένας τυπικός συντηρητικός ρεπουμπλικάνος. Τα τελευταία χρόνια, η ριζοσπαστικοποίησή του μέσω των κοινωνικών δικτύων ήταν εμφανής. Όσα έκανε και έλεγε μπορούν να χαρακτηριστούν μoνάχα ως ακροδεξιά ρητορική: μεταξύ των διάφορων ρατσιστικών, σεξιστικών και μισαλλόδοξων πραγμάτων που εκστόμιζε, ήταν επίσης υποστηρικτής της θεωρίας συνωμοσίας της «Μεγάλης Αντικατάστασης», μια ιδέα που λέει ότι υπάρχει ένα ενορχηστρωμένο σχέδιο για την αντικατάσταση των λευκών, χριστιανικών πληθυσμών των δυτικών χωρών από μη λευκούς ανθρώπους, μέσω της μαζικής μετανάστευσης και των υψηλότερων ποσοστών γεννήσεων των μεταναστών. Ασπαζόταν, επίσης, τη θεωρία συνωμοσίας του «Πολιτιστικού Μαρξισμού» - μια δήθεν σκευωρία των μαρξιστών διανοούμενων (κυρίως Εβραίων) που θέλουν να διαβρώσουν τον θεσμό της οικογένειας, της θρησκείας, της εθνικής ταυτότητας και τον καπιταλισμό, δημιουργώντας μια κοινωνία τόσο αποδυναμωμένη και διχασμένη που θα είναι ευάλωτη στην κομμουνιστική κατάληψη. Η συνωμοσία αυτή είναι κυριολεκτικά η σύγχρονη εκδοχή μιας παλιότερης, του «Πολιτιστικού Μπολσεβικισμού», τον οποίο το καθεστώς του Χίτλερ χρησιμοποιούσε για να δυσφημίσει κάθε μορφή μοντέρνας τέχνης, αρχιτεκτονικής και προοδευτικής σκέψης ως μια εβραϊκή-κομμουνιστική συνωμοσία. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας της COVID-19, ο Κερκ υποστήριζε ότι το μέτρο της σωματικής αποστασιοποίησης στις εκκλησίες ήταν μια «πλεκτάνη των Δημοκρατικών ενάντια στη χριστιανοσύνη». Και άλλα πολλά παρόμοια για τις αμβλώσεις, τα δικαιώματα των μειονοτήτων, την πολιτική ορθότητα, τη μετανάστευση και, αλίμονο, την κλιματική αλλαγή. Όλες οι μεγάλες επιτυχίες μιας κλασικής ακροδεξιάς ατζέντας.

Στα μάτια των υποστηρικτών του ήταν ένας δεινός ρήτορας, καθώς έδειχνε να κερδίζει την πλειονότητα των «ντιμπέιτ» που συμμετείχε - και συμμετείχε σε πολλά. Αυτό ήταν ένα μεγάλο κομμάτι του ακτιβισμού του. Πήγαινε από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο, έστηνε ένα περίπτερο με τίτλο Prove me wrong και καλούσε τους φοιτητές να διαξιφιστούν μαζί του. Μόνο που, αν δείτε μερικά αποσπάσματα από τις συζητήσεις τους, ο Κερκ επιχειρηματολογούσε σχεδόν αποκλειστικά με κακή πίστη, διαστρεβλώνοντας γεγονότα και επικαλούμενος άσχετα στοιχεία, ενώ συχνά κατέφευγε σε λογικές πλάνες για να επιβληθεί λεκτικά και συναισθηματικά στους αντιπάλους του.

Λίγες ώρες μετά την επίθεση εναντίον του, πριν ακόμη μαθευτεί το παραμικρό σχετικά με τον δράστη, άλλοι ακροδεξιοί πολιτικοί, δημοσιογράφοι και επιδραστές, άδραξαν την ευκαιρία για εύκολα και εμπρηστικά συμπεράσματα. Ο δράστης, φυσικά, έπρεπε να ανήκει στην «άκρα αριστερά». 1 2 3 Ποιος άλλος θα είχε άλλωστε κίνητρο να σκοτώσει ένα σύμβολο της δεξιάς ρητορικής; Ο Τσάρλι Κερκ έγινε μάρτυρας που πέθανε για την ελευθερία του λόγου, κάτι που, στο μυαλό ετούτης της πλευράς, η άλλη πλευρά, οι «αριστεροί», απεχθάνεται και προσπαθεί να καταργήσει με τα cancel και τη βία της.

Μόνο που, οι πολιτικές πεποιθήσεις του Τάιλερ Ρόμπινσον είναι, μέχρι και σήμερα -πόσο μάλλον λίγες ώρες μετά την αναγγελία του περιστατικού- άγνωστες. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι προέρχεται από μια βαθιά συντηρητική οικογένεια που ψηφίζει Τραμπ, είναι μορμόνοι και αγαπάνε τα όπλα. Τα αγαπάνε τόσο πολύ που ο Τάιλερ μεγάλωσε με αυτά - ίσως το εξαιρετικό του σημάδι δεν είναι αποτέλεσμα τύχης.

Αν ο Τάιλερ Ρόμπινσον είναι κάτι, πέρα από διαταραγμένος, αυτό μάλλον είναι χρόνια συνδεδεμένος: τόσο βαθιά χωμένος στη διαδικτυακή κουλτούρα και στην ψηφιακή ζωή που έχει αποκοπεί από την πραγματικότητα. Οι σφαίρες του όπλου του είχαν χαραγμένες πάνω φράσεις από διαδικτυακά μιμίδια, ακαταλαβίστικα πράγματα για την πλειονότητα του κόσμου αλλά ένας ιδιαίτερος κώδικας επικοινωνίας για άτομα σαν τον Τάιλερ.

Έντονη και βαθιά πολιτική πόλωση. Εχθρότητα, δυσπιστία, έλλειψη εμπιστοσύνης και διάρρηξη του κοινωνικού και πολιτικού ιστού. Αυξανόμενο μίσος και βία. Ένας λαός που στρέφεται εναντίον του εαυτού του. Μια κοινωνία χωρισμένη σε δύο στρατόπεδα που δε διαφωνούν απλώς σε επιμέρους πολιτικές αλλά σε θεμελιώδεις υπαρξιακές αξίες. Αυξανόμενη αμφισβήτηση της νομιμότητας των δημοκρατικών θεσμών, όπως οι εκλογές, η δικαιοσύνη και τα μέσα ενημέρωσης, με τις δύο πλευρές να ζουν σε διαφορετικές φούσκες πληροφοριών και την καθεμία να ενημερώνεται από διαφορετικές πηγές που παρουσιάζουν την πραγματικότητα με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Κόσμοι παράλληλοι, ανεξάρτητοι, που απλώς τυχαίνει να βρίσκονται στον ίδιο χώρο και χρόνο και όσες γέφυρες τους ενώνουν γκρεμίζονται η μία μετά την άλλη.

Αυτά συμβαίνουν σήμερα στις ΗΠΑ. Αυτά συμβαίνουν, σε μικρότερο βαθμό, και σε άλλες χώρες που αναπαράγουν την ίδια ρητορική, τις ίδιες θέσεις και τα ίδια (πολλές φορές ανύπαρκτα αφού έρχονται αυτούσια από ξένες κοινωνίες) προβλήματα - για παράδειγμα, την πολιτική ηγεμονία κάποιας υποτιθέμενης γόουκ ατζέντας. Κοινωνίες σε αναβρασμό. Άνθρωποι με το δάχτυλο στη σκανδάλη -κυριολεκτικά και μεταφορικά- έτοιμοι να κατηγορήσουν τους πιο ευάλωτους συνανθρώπους τους για όλα τα δεινά που τους ταλαιπωρούν.

Ένας -προς το παρόν- ψυχρός, εμφύλιος πόλεμος.

Και κάποια links

Ένα έξοχο κείμενο της Μέρι Τζέντρι, πολιτικής αναλύτριας, για την υπόθεση του Τσάρλι Κερκ και την κατάσταση στις ΗΠΑ. Διάβασα αρκετά για το θέμα αλλά αυτό το ξεχώρισα.

Η κατάσταση, φυσικά, στη χώρα μας δεν είναι πολύ καλύτερη. Η Λίνα Παπαδοπούλου, καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου στο ΑΠΘ, γράφει για μερικά μόνο από τα «δημοκρατικά διολισθήματα» που αργά αλλά σταθερά καθιστούν το καθεστώς στην Ελλάδα μια αντιφιλελεύθερη δημοκρατία.

Δεν είναι όλα τα πράγματα μαύρα και απαισιόδοξα. Ο Θεολόγος Μίντζας, ένας από τους τρεις οικοδεσπότες του αγαπημένου μου πόντκαστ, Progress Report, σε μια συγκινητική, καθαρή και εύστοχη ομιλία μιλάει για τον θεσμό της δημοκρατίας μέσα από την προοδευτική του ματιά.

Η γνώση δεν είναι απαραίτητο να έχει κάποιo άμεσο, πρακτικό κέρδος για να είναι σημαντική.

Κάπως μεγάλο, αλλά πολύ ενδιαφέρον: Τι φταίει για την καταγεγραμμένη κακή ψυχική υγεία των νέων ανθρώπων σήμερα; Εξαιρετική δουλειά από το κανάλι Howtown.

Από τους θεσμούς στους founders: Η μετατόπιση της εξουσίας στην εποχή της ΑΙ.

6 Σεπτεμβρίου 2393

— Τριακόσια περίπου χρόνια μετά τη Μεγάλη Κατάρρευση

Η περίοδος πριν και μέχρι τη Μεγάλη Κατάρρευση (1750-2093) έχει μια ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Πολλές κοινωνίες γνώρισαν την άνοδο και την πτώση, ελάχιστες όμως άφησαν έναν τόσο σαφή και εκτενή απολογισμό για το τι τους συνέβη και γιατί, όσο τα έθνη-κράτη του 21ου αιώνα που αυτοχαρακτηρίζονταν Δυτικός Πολιτισμός. Ακόμα και σήμερα, δύο χιλιετίες μετά την κατάρρευση της αυτοκρατορίας των Ρωμαίων και των Μάγια και μία χιλιετία μετά το τέλος της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, οι ειδικοί διαφωνούν ως προς τις πρωταρχικές αιτίες που οδήγησαν στην πτώση αυτών των πολύπλοκων κοινωνικών συστημάτων. Η περίπτωση του Δυτικού Πολιτισμού είναι διαφορετική. Οι επιπτώσεις της δράσης του δεν ήταν απλώς προβλέψιμες. Είχαν ήδη προβλεφθεί. Οι Δυτικοί γνώριζαν τι τους συνέβαινε, αλλά στάθηκαν ανίκανοι να το σταματήσουν. Διαψεύδοντας τη λαϊκή σοφία της εποχής, η γνώση δε μετατράπηκε σε δύναμη.

Ήδη από τις αρχές του 21ου αιώνα, ήταν σαφές ότι θα έπρεπε να είχαν ληφθεί άμεσα μέτρα για τη μετάβαση σε έναν κόσμο μηδενικών εκπομπών CO₂. Είναι συγκλονιστικό το γεγονός πως συνέβη το αντίθετο. Ο Δυτικός Πολιτισμός διέθετε την τεχνογνωσία και την ικανότητα να πραγματοποιήσει μια ομαλή μετάβαση στην ανανεώσιμη ενέργεια, ωστόσο οι διαθέσιμες τεχνολογίες δεν εφαρμόστηκαν εγκαίρως. Η αποτυχία δεν ήταν τεχνολογική ή γνωστική. Ήταν ιδεολογική. Η κοινωνία τους είχε παγιδευτεί στη μέγγενη δύο παραλυτικών ιδεολογιών: του θετικισμού και του νεοφιλελευθερισμού.

Το Κοσμικό Λάτε συνεχίζει να υπάρχει γιατί άνθρωποι σαν κι εσάς το υποστηρίζουν. Αν θέλετε να γίνετε μέλος και να έχετε πρόσβαση σε όλα τα γράμματα, μπορείτε τώρα να αποκτήσετε συνδρομή με μόλις 15€ τον χρόνο.

Subscribe now

Read more

Γεια σας άνθρωποι. Ελπίζω αυτό το email να σας βρίσκει καλά. Για την ακρίβεια, ελπίζω να σας βρίσκει σε κάποια παραλία με έναν καφέ ή κοκτέιλ στο χέρι. Τα κεντρικά γραφεία του Κοσμικού Λάτε δουλεύουν πιο χαλαρά αυτόν τον μήνα κι έτσι, αντί για θεματικό γράμμα, σκέφτηκα να μαζέψω εδώ πέρα μερικά πράγματα που διάβασα αυτόν τον καιρό και ήθελα να μοιραστώ μαζί σας.

Αμφισβητώντας τη σύγχρονη οικονομική επιστήμη

Μου φαίνεται ενδιαφέρον (και ελαφρώς ελπιδοφόρο;) το ότι μπορείς πλέον να συναντήσεις σε mainstream μέσα κριτική στο επικρατές δόγμα της οικονομικής θεωρίας. Αν και το άρθρο δε γράφει κάτι φοβερά πρωτοποριακό (τουλάχιστον όχι κάτι που δεν έχετε διαβάσει κατά καιρούς και σε αυτό το newsletter), περιγράφει συνοπτικά τα πρώιμα στάδια μιας ενδεχόμενης αλλαγής παραδείγματος που παρατηρείται στον ακαδημαϊκό χώρο της οικονομικής επιστήμης. Τη συνειδητοποίηση, με άλλα λόγια, ότι τα οικονομικά διδάσκονται αποκομμένα από τις υπόλοιπες κοινωνικές επιστήμες, ανίκανα να δώσουν λύσεις σε σύγχρονα προβλήματα όπως η κλιματική αλλαγή και η ανισότητα.

Παρόμοια πράγματα μπορείτε να διαβάσετε στο νέο βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πολιτικής οικονομίας του ΟΠΑ (Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών), Θεόδωρου Λιανού, Το μέλλον του καπιταλισμού (Εκδόσεις Παπαζήσης, 2025).

Αν θέλετε να δείτε περισσότερη τέτοια εξαιρετικά στοιχειοθετημένη κριτική, προτείνω να ρίξετε μια ματιά και στο κανάλι Unlearning Economics, του οικονομολόγου Καχάλ Μόραν (Cahal Moran).

Μιας και πιάσαμε τα μη πρωτοποριακά πράγματα: ο καθηγητής ανθρωπολογίας Αγκουστίν Φουέντες (Agustin Fuentes) κυκλοφόρησε το νέο του βιβλίο με τίτλο Sex is a Spectrum: The Biological Limits of the Binary. Πώς καλύφθηκε αυτή η είδηση από τα ελληνικά μέσα;

Καθηγητής του Πρίνστον σοκάρει με το βιβλίο του: Το ανθρώπινο είδος δεν είναι δυαδικό.

Ο καθηγητής δε λέει βέβαια τίποτα σοκαριστικό. Αυτά τα πράγματα -το ότι δηλαδή το βιολογικό φύλο δε στριμώχνεται σε ένα αυθαίρετα καθορισμένο δυαδικό σύστημα- είναι κοινή γνώση για τους βιολόγους για πάρα πολλά χρόνια. Όσοι μπορεί να «σοκάρονται» από κάτι τέτοιο είναι αυτοί που συνήθως βρίσκουν ασφάλεια και παρηγοριά σε έναν συντηρητικό τρόπο σκέψης: οι απλουστευτικές, δυαδικές κατηγοριοποιήσεις προσφέρουν μια αίσθηση τάξης και προβλεψιμότητας σε έναν κόσμο πολύπλοκο. Όταν η επιστήμη έρχεται να πει «ξέρετε, η πραγματικότητα σπανίως μπαίνει στα κουτιά που επινοούμε για να κάνουμε ευκολότερη την επικοινωνία», κάποιοι το εκλαμβάνουν όχι ως μια νέα, συναρπαστική γνώση, αλλά ως μια απειλή για τη σταθερότητα της κοσμοθεωρίας τους.

Για τους υπόλοιπους και τις υπόλοιπες, η ποικιλομορφία της φύσης μας προκαλεί μονάχα δέος. Θα έχω τα μάτια μου ανοιχτά για κάποια ελληνική έκδοση του βιβλίου. Ενδιαφέρον, επίσης, φαίνεται και το βιβλίο του Φυλή, μονογαμία και άλλα ψέματα που σας λένε (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2020). Το έβαλα στην (ατελείωτη) λίστα με βιβλία που θέλω να διαβάσω.

Το ΟΠΑ κυκλοφόρησε πρόσφατα μια μελέτη σχετικά με την επίδραση της βραχυχρόνιας μίσθωσης (κοινώς AirBnB) στην αγορά των ακινήτων. Το αποτέλεσμα της μελέτης είναι μάλλον ανατρεπτικό: η ύπαρξη των AirBnB επηρεάζει ελάχιστα τις τιμές των ακινήτων (είτε τα ενοίκια, είτε της τιμές πώλησης) καθώς αποτελούν μόλις το 3% του συνόλου των σπιτιών. Αυτό που παίζει πολύ μεγαλύτερο ρόλο, λέει, είναι ένας αδιανόητος αριθμός από άδεια σπίτια: 2,28 εκατομμύρια. Ή αλλιώς το 34,65% των συνολικών ακινήτων.

Έχει ενδιαφέρον να της ρίξετε μια ματιά, αν και προσωπικά δεν είμαι απόλυτα πεπεισμένος για το συμπέρασμα. Μεταξύ του 2011 και του 2021 ο αριθμός των ακινήτων παρέμεινε λίγο πολύ ο ίδιος (6,36 εκ. το 2011, 6,58 εκ. το 2021), όπως και ο αριθμός των ακατοίκητων (2,24 εκ. το 2011, 2,28 εκ. το 2021). Τι άλλαξε και τα ενοίκια εκτοξεύτηκαν μέσα σε αυτή τη δεκαετία;

Ορίστε κι ένα άρθρο του Κάχαλ Μόραν που αναφέραμε παραπάνω σχετικά με την επιβολή περιορισμών στα ενοίκια.

Σε συνέχεια των ανατρεπτικών αποτελεσμάτων, τον προηγούμενο μήνα δημοσιεύθηκε η δεύτερη έρευνα του World Values Survey για την Ελλάδα. H WVS είναι μια μεγάλη κοινωνική έρευνα που τρέχει εδώ και δεκαετίες σε δεκάδες χώρες του κόσμου, με κοινές ερωτήσεις και κοινή μεθοδολογία παντού. Στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά το 2017.

Υπάρχει μια γενικότερη αίσθηση (την οποία ασπάζομαι) ότι οι κοινωνίες του Παγκόσμιου Βορρά συντηρητικοποιούνται - το βλέπουμε από την άνοδο της ακροδεξιάς παντού στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ. Ωστόσο, φαίνεται ότι σε ορισμένα θέματα οι Έλληνες και οι Ελληνίδες απαντάνε περισσότερο προοδευτικά από το 2017. Για παράδειγμα, το ποσοστό των ανθρώπων που δήλωναν το 2017 ότι «δε θα ήθελαν για γείτονα άτομο διαφορετικής θρησκείας» ήταν 13,5%. Το 2025 είναι 7%. Το 2017, το ποσοστό που δήλωναν ότι δε θα ήθελαν για γείτονα κάποιον ομοφυλόφιλο ήταν 33,3%. Σήμερα είναι 19,2%. 75% συμφωνούν ότι «τα άτομα που ντύνονται, συμπεριφέρονται ή ταυτίζονται με το αντίθετο φύλο από αυτό με το οποίο έχουν γεννηθεί, θα πρέπει να αντιμετωπίζονται όπως οποιοσδήποτε άλλος».

Γνωρίζουμε βέβαια ότι σε τέτοιου τύπου έρευνες οι άνθρωποι λένε ψέματα. Χαρακτηριστικό είναι το ότι το 67,7% δηλώνει ευθαρσώς ότι ψηφίζει πάντοτε στις εθνικές εκλογές. Αυτό είναι ψέμα. Η συμμετοχή στις εκλογές είναι κάτι που μετριέται κάθε φορά και δεν έχει φτάσει ποτέ αυτό το ποσοστό τα τελευταία 16 χρόνια. Ίσως όμως δεν έχει και τόση σημασία. Φαίνεται ότι πολλοί άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν ποια είναι η «σωστή» απάντηση που πρέπει να δώσουν σε ερωτήσεις όπως οι παραπάνω, ακόμα και αν δεν την πιστεύουν εντελώς. Και αυτό από μόνο του ίσως λέει κάτι.

Αν έχετε λίγο χρόνο (είστε σε μια παραλία, ας πούμε, και χαζεύετε στο κινητό σας) σας προτείνω να διαβάσετε τη νέα ιστορία του The Pudding: 30 minutes with a stranger. Έβαλαν, λέει, για 30 λεπτά αγνώστους να συνομιλήσουν μεταξύ τους μέσω βιντεοκλήσης, για όποιο θέμα ήθελαν. Η πρόθεση ήταν να επιτρέψουν στους συμμετέχοντες να μιλήσουν με ανθρώπους που σπανίως θα έβρισκαν στον άμεσο κύκλο τους.

Το αποτέλεσμα μου φάνηκε βαθιά συγκινητικό.

10 σειρές για να δείτε αυτό το καλοκαίρι (ό,τι απέμεινε δηλαδή) σύμφωνα με το BBC.

Μήπως ελάχιστοι λογαριασμοί καταστρέφουν το ίντερνετ για όλα μας;

Και τέλος, ποιον πραγματικά εξυπηρετούν αυτές οι παράλογες στάσεις λεωφορείων που ξεφυτρώνουν στην Αθήνα;

Το Κοσμικό Λάτε Newsletter θα επιστρέψει από τον Σεπτέμβριο. Αν θέλετε να είστε στη λίστα με όσους και όσες το λαμβάνουν, αρκεί απλώς να εγγραφείτε παρακάτω. Αν μάλιστα θέλετε να γίνετε και μέλη για να συμμετέχετε σε όλα τα νέα πραγματάκια που ετοιμάζονται, μπορείτε να αγοράσετε και μια ετήσια συνδρομή με 15€.

Subscribe now

Καλό καλοκαίρι!

Η ώρα πλησίαζε μεσάνυχτα. Παρασκευή. Η ατμόσφαιρα βαριά από την κάψα του καλοκαιριού. Πάνω από το κεφάλι μου η Σελήνη με παρακολουθούσε στωικά. Μια αιώνια, αδιάφορη θεά που καταδέχτηκε να μας δείξει, για πολλοστή φορά, το ένα και μοναδικό, σχεδόν τετριμμένο της πρόσωπο. Κι όμως, υπήρχε ένα ίχνος πρόκλησης στο παγωμένο της φως. Μια σιωπηλή μονομαχία είχε μόλις προκηρυχθεί μεταξύ εμού και του σύμπαντος.

Η μοίρα μου ήταν προδιαγεγραμμένη. Υπέκυψα. Το χέρι μου, σαν να είχε βούληση δική του, τράβηξε από την τσέπη του παντελονιού μου το ταπεινό μου όπλο: ένα smartphone. Οι πιθανότητες ήταν εναντίον μου, μια κοσμική φάρσα έτοιμη να εκτυλιχθεί. Τι ήλπιζα να πετύχω; Μπορούσα εγώ, ένας απλός Χόμο σάπιενς, να αιχμαλωτίσω τη μεγαλοπρέπεια μιας ουράνιας θεάς, χρησιμοποιώντας έναν επεξεργαστή και μερικούς φακούς από πλαστικό; Ήταν σαν να προσπαθώ να πιάσω τον Κθούλου με ψαροτούφεκο.

Το πρώτο κλικ ήταν μια οδυνηρή επιβεβαίωση της ασημαντότητάς μου. Μια λευκή, άμορφη κηλίδα. Μια προσβολή στην αισθητική. Η Σελήνη, εκκωφαντική μέσα στη σιωπή της, με περιγελούσε: «Αυτό είναι το καλύτερο που μπορείς να κάνεις;» φανταζόμουν να λέει.

Δεν είχα πει την τελευταία μου λέξη. Βυθίστηκα στα απόκρυφα μενού της κάμερας, ψαχουλεύοντας απεγνωσμένα ψηφιακές επικλήσεις και μυστήριες ρυθμίσεις, κατανοητές μόνο από τους μάγους της φυλής μας. Και τότε, σε μια γωνιά, σαν ξεχασμένος ψίθυρος, το είδα: Supermoon. Μια λειτουργία της οποίας την ύπαρξη αγνοούσα. Μια υπόσχεση από τους αλγοριθμικούς θεούς της Σίλικον Βάλεϊ. Πάτησα το κουμπί με δέος και αμφιβολία. Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα μικρό τεχνολογικό θαύμα, μια ψηφιακή αλχημεία που αψήφησε τα όρια της επιστήμης. Η οθόνη γέμισε με μια εικόνα τόσο εξωφρενικά καθαρή, τόσο προκλητικά λεπτομερή, που ένιωσα πως είχα κάνει κάποια σκοτεινή συμφωνία με τον διάβολο. Μήπως πούλησα μόλις την ψυχή μου για μια φωτογραφία; Πολύ κακό ντιλ. Αν το ήξερα θα είχα ζητήσει λεφτά. Το αποτέλεσμα ήταν τόσο εξωπραγματικά εντυπωσιακό, που εκ των υστέρων μοιάζει πολύ καλό για να είναι αληθινό.

Ε, ήταν. Δηλαδή, περίπου.

Την επόμενη μέρα, μακάριος μέσα στην άγνοιά μου, αποφάσισα να μοιραστώ τη φωτογραφία της πανσελήνου σ' ένα Instagram story, συνοδευόμενη από ένα μικρό σχόλιο για το πόσο έχει προχωρήσει η τεχνολογία στην εποχή μας. Η κατάρρευση ήρθε γρήγορα: Το κοινό μου, μονίμως άγρυπνο και ενημερωμένο, έσπευσε να με διορθώσει, επισημαίνοντας πως η φωτογραφία δεν είναι «πραγματική». Λίγα λεπτά αφού πέρασε η αρχική απογοήτευση, το μυαλό μου μπήκε σε πλήρη φιλοσοφική φρενίτιδα: και γιατί, δηλαδή, δεν είναι πραγματική; Τι θεωρούμε άραγε πραγματικό σε μια τέτοια περίπτωση;

Κάποιοι σχολιαστές μού έγραψαν ότι όταν η κάμερα του τηλεφώνου βρίσκεται στη σχετική λειτουργία (η κάθε εταιρία φαίνεται να την ονομάζει διαφορετικά), αντικαθιστά την εικόνα της Σελήνης με μια εικόνα αρχείου. Μάλιστα, κάποιοι λένε ότι έχουν καταφέρει να την ξεγελάσουν: χρησιμοποιώντας τη λειτουργία, έστρεψαν την κάμερά τους προς μια σφαιρική λάμπα και το κινητό τους αντικατέστησε την εικόνα της λάμπας με μια εικόνα του φεγγαριού.

Έπρεπε να το δοκιμάσω. Έφτιαξα έναν λευκό κύκλο πάνω σε μαύρο φόντο. Του έδωσα και μια μικρή άλω, για να μοιάζει λίγο περισσότερο με τη Σελήνη. Έβαλα την εικόνα σε πλήρη οθόνη, έσβησα όλα τα φώτα στο σπίτι και πήγα όσο πιο μακριά μπορούσα. Έπειτα, χρησιμοποιώντας τη λειτουργία Supermoon, τη φωτογράφισα.

Το αποτέλεσμα ήταν... ένας λευκός κύκλος σε μαύρο φόντο.

Ίσως σε παλιότερες εκδόσεις του λογισμικού η λειτουργία να ήταν πιο «πρωτόγονη» και να μπορούσε να ξεγελαστεί πιο εύκολα. Ή ίσως διαφορετικά κινητά να χρησιμοποιούν διαφορετικές μεθόδους.

Αφού έφτασα μέχρι εδώ, είπα να το πάω μέχρι τέλους. Ο χρήστης ibreakphotos στο reddit λέει ότι κατάφερε να ξεγελάσει την εφαρμογή χρησιμοποιώντας μια εξαιρετικά θολή εικόνα του φεγγαριού. Η λειτουργία αναγνώρισε το αντικείμενο και αντικατέστησε τη θολούρα με μια λεπτομερή απεικόνιση της Σελήνης. Το δοκίμασα και πράγματι λειτούργησε.

Σύμφωνα με τη Samsung, η εφαρμογή αναγνωρίζει το φεγγάρι ως κύριο αντικείμενο και τραβάει πολλαπλές φωτογραφίες, τις οποίες στη συνέχεια συνθέτει σε μία εικόνα. Έπειτα, με τη βοήθεια ολίγης Τεχνητής Νοημοσύνης, ενισχύει τις λεπτομέρειες της ποιότητας της εικόνας και των χρωμάτων. Δεν εφαρμόζει κανενός είδους επικάλυψη εικόνας στη φωτογραφία, λέει.

Το οποίο, όμως, δεν μπορεί να είναι απολύτως αληθές, καθώς στην παραπάνω περίπτωση δεν υπήρχαν λεπτομέρειες για να ενισχυθούν. Το φεγγάρι ήταν εσκεμμένα θολωμένο - όχι τόσο ώστε να μην είναι αναγνωρίσιμο, αλλά αρκετά ώστε καμία σύνθεση πολλαπλών καρέ να μην μπορεί να εμφανίσει λεπτομέρειες εκεί που δεν υπάρχουν. Ανεξάρτητα από την ποιότητα του φακού της κάμερας, υπήρχε ένα ανώτατο όριο στο πόση λεπτομέρεια θα ήταν δυνατό να αποτυπωθεί. Ακόμα και η καλύτερη κάμερα του κόσμου θα έπρεπε να φωτογραφίσει μια θολή Σελήνη.

Τι είναι καν αληθινό;

Το να ανακαλύπτει κανείς ότι μια εντυπωσιακή εικόνα είναι προϊόν αλγοριθμικής σύνθεσης, προκαλεί μια αίσθηση εξαπάτησης. Ωστόσο, αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο αλλά μάλλον ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τάσης που διαμορφώνει τη φωτογραφία στα κινητά για πάνω από μια δεκαετία. Εδώ και χρόνια, η ΤΝ παρεμβαίνει διακριτικά στις λήψεις μας, ίσως όχι για να μας ξεγελάσει, αλλά για να ξεπεράσει τους φυσικούς περιορισμούς των μικροσκοπικών φακών και αισθητήρων που χωρούν σε έναν μικρό υπολογιστή τσέπης.

Οι πρώτες και πλέον καθιερωμένες μορφές αυτής της παρέμβασης είναι το HDR (High Dynamic Range) και το πορτρέτο με θολό φόντο (bokeh). Σχεδόν κάθε φωτογραφία που τραβάμε σήμερα χρησιμοποιεί αόρατα την τεχνική HDR. Αντί για μία λήψη, το κινητό τραβάει ταυτόχρονα πολλές με διαφορετική έκθεση -μία για τον φωτεινό ουρανό, μία για τις σκοτεινές σκιές κτλ- και τις συνθέτει σε μια ισορροπημένη εικόνα. Η ΤΝ εδώ διασφαλίζει ότι αντικείμενα που κινούνται, όπως τα φύλλα ενός δέντρου, δε θα εμφανίζονται διπλά ή θολά στην τελική εικόνα. Ακόμα πιο «ψεύτικη» είναι η λειτουργία πορτρέτου, η οποία προσομοιώνει το θόλωμα του φόντου που πετυχαίνουν οι μεγάλες, επαγγελματικές κάμερες. Το κινητό δημιουργεί έναν «χάρτη βάθους» για να ξεχωρίσει το πρόσωπο από το παρασκήνιο και στη συνέχεια εφαρμόζει ένα τεχνητό φίλτρο θολώματος. Αγκαλιάσαμε αυτές τις τεχνικές γιατί, αν και δεν αποτυπώνουν την πραγματικότητα με απόλυτη πιστότητα, δημιουργούν αισθητικά ανώτερες εικόνες.

Ακόμα και εταιρείες όπως η Google, που θεωρούνται υπόδειγμα σωστής χρήσης TN, φλερτάρουν με τα όρια μεταξύ βελτίωσης και παραποίησης. Η λειτουργία αστροφωτογραφίας της δεν κατηγορήθηκε ποτέ ως «ψεύτικη», παρότι αποτυπώνει αστέρια που το γυμνό μάτι αδυνατεί να δει. Ο κύριος ρόλος της TN εδώ είναι να αναγνωρίζει και να αφαιρεί τα «καυτά pixel» (σφάλματα του αισθητήρα που μοιάζουν με αστέρια) και όχι να προσθέτει ανύπαρκτα ουράνια σώματα. Από την άλλη, η ίδια εταιρεία προσφέρει τη «Μαγική Γόμα» (Magic Eraser), η οποία μπορεί να σβήσει ολόκληρα άτομα από μια φωτογραφία και να «εφεύρει» το κενό που αφήνουν πίσω τους. Αυτό αποδεικνύει ότι η γραμμή είναι λεπτή. Το ζήτημα με τη Σελήνη δεν είναι μια μεμονωμένη περίπτωση, αλλά η αποκάλυψη του πόσο μακριά έχει φτάσει μια τεχνολογία που ήδη χρησιμοποιούμε όλοι. Καθώς η TN γίνεται όλο και πιο ισχυρή, θα πρέπει μάλλον να συνηθίσουμε σε αυτό το αίσθημα της αβεβαιότητας, όπου οι εικόνες που βλέπουμε δεν είναι πάντα αυτό που συνέβη, αλλά αυτό που ένας αλγόριθμος έκρινε ότι θα θέλαμε να δούμε.

Έτσι και στη δική μου περίπτωση, πήρα αυτό που ήθελα: μια φωτογραφία της Σελήνης. Αν η εφαρμογή μπορεί να αναγνωρίσει επακριβώς το γεωγραφικό μου πλάτος, τη φάση στην οποία βρίσκεται το φεγγάρι και να το εμφανίσει ακριβώς έτσι όπως θα το έδειχνε μια πολύ καλύτερη κάμερα ή ένα τηλεσκόπιο, τι είναι άραγε αυτό που κάνει τη φωτογραφία «ψεύτικη»;

Ίσως το ότι η φωτογραφία είναι μια μορφή τέχνης. Η φωτογράφιση της Σελήνης χωρίς τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί γνώση, υπομονή, τον σωστό εξοπλισμό και τη δεξιότητα να ρυθμίζεις την κάμερα με ακρίβεια ώστε να αποτυπώσεις τη λεπτομέρεια σε ένα τόσο φωτεινό αντικείμενο μέσα σε ένα κατάμαυρο φόντο. Όταν κάποιος καταφέρνει μια καλή λήψη, δε δείχνει απλώς μια ωραία εικόνα - επιδεικνύει την ικανότητά του. Η ΤΝ, σε αυτή την περίπτωση, λειτουργεί ως πλήρης αντικαταστάτης της δεξιότητας. Παρακάμπτει όλη τη διαδικασία της μάθησης και του κόπου και παραδίδει ένα σχεδόν τέλειο αποτέλεσμα με το πάτημα ενός κουμπιού. Αυτόματα, η πράξη χάνει τη «μυστικιστική» της αξία. Δεν αισθάνεσαι ότι εσύ πέτυχες κάτι δύσκολο, αλλά ότι το τηλέφωνό σου σε «κορόιδεψε», δίνοντάς σου ένα αποτέλεσμα για το οποίο δε μόχθησες.

Όμως, είναι ο μόχθος ένα καλό μέτρο σύγκρισης της αξίας ενός αποτελέσματος; Αυτή είναι μια ερώτηση για κάποιο άλλο γράμμα αλλά έχει ενδιαφέρον να αναλογιστούμε από πού πηγάζει.

Το 1975, ο Αμερικανός φυσικός και μαθηματικός Τζακ Χέδερινγκτον (Jack Hetherington) του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν θέλησε να δημοσιεύσει στο επιστημονικό περιοδικό Physical Review Letters μερικά από τα αποτελέσματα της έρευνάς του στον τομέα της φυσικής χαμηλών ενεργειών. Ένας συνάδελφός του, στον οποίο ο Χέδερινγκτον είχε δώσει την εργασία του για μια δεύτερη ματιά, επισήμανε ότι είχε χρησιμοποιήσει κατά λάθος στο κείμενο το πρώτο πληθυντικό, το «εμείς», παρόλο που ο Χέδερινγκτον ήταν ο μοναδικός συντάκτης. Το περιοδικό θα απέρριπτε την εργασία λόγω αυτού του αμελητέου λάθους.

Ξέρω τι σκέφτεστε: τίποτα που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με ένα απλό Ctrl + F. Όμως, το 1975 οι άνθρωποι δεν έγραφαν στο Microsoft Word, αλλά σε γραφομηχανές. Δεν υπήρχε εύκολος τρόπος το λάθος να διορθωθεί χωρίς το άρθρο να δακτυλογραφηθεί απ’ την αρχή. Τι έκανε λοιπόν ο Χέδερινγκτον; Αντί να σπαταλήσει τον χρόνο του για να ξαναγράψει το άρθρο χρησιμοποιώντας το πρώτο ενικό, απόφασισε -όπως κάθε τεμπέλης που σέβεται τον εαυτό του- να προσθέσει έναν έτερο συντάκτη ώστε το πρώτο πληθυντικό να βγάζει νόημα: τον Φ.Ντ.Τ. Γουίλαρντ.

Το 1975, εκτός από το Microsoft Word, δεν υπήρχε ούτε το internet, ούτε και το Google Scholar. Ακόμα και αν υπήρχαν όμως, ακόμα και αν κάποιος αναζητούσε το όνομα «Φ.Ντ.Τ. Γουίλαρντ», δε θα το έβρισκε σε κανένα πανεπιστήμιο ή ερευνητικό κέντρο. Γιατί ο Φ.Ντ.Τ. Γουίλαρντ δεν ήταν επιστήμονας. Δεν ήταν καν άνθρωπος. Ήταν γάτος.

Read more