Στις 15 Ιανουαρίου του 2026 η Wikipedia έγινε 25. Η Κίρα Γουέιλς, κόρη του ιδρυτή της Wikipedia, Τζίμι Γουέιλς, έκλεισε επίσης τα 25, μόλις τρεις εβδομάδες πριν από τη Wikipedia. Τα δύο αυτά γεγονότα, σύμφωνα με τον ίδιο τον ιδρυτή, δεν είναι άσχετα μεταξύ τους αλλά συνδέονται με έναν απρόσμενο τρόπο.
Τη δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων του 2001, η τότε σύζυγος του Γουέιλς, Κριστίν, γέννησε ένα κοριτσάκι. Γρήγορα έγινε σαφές ότι κάτι δεν πήγαινε καλά. Το νεογέννητο είχε εισπνεύσει μολυσμένο αμνιακό υγρό, με αποτέλεσμα μια απειλητική για τη ζωή κατάσταση που ονομάζεται σύνδρομο αναρρόφησης μηκωνίου.
Η παραδοσιακή θεραπεία για το σύνδρομο αναρρόφησης μηκωνίου ήταν απλώς η παροχή βασικής υποστήριξης στο βρέφος με την ελπίδα ότι θα τα κατάφερνε. Όμως, στο Σαν Ντιέγκο, όπου ζούσε ο Τζίμι και η Κριστίν, ένας γιατρός είχε εφεύρει μια νέα, πειραματική μέθοδο: σταματούσε την αναπνοή του μωρού, διοχέτευε το αίμα του σε ένα μηχάνημα για οξυγόνωση, γέμιζε τους πνεύμονές του τέσσερις φορές με ένα πρωτοποριακό υγρό βασισμένο σε πρωτεΐνες και στη συνέχεια επέστρεφε το αίμα στο μικροσκοπικό, εύθραυστο σώμα του. Η Κριστίν και ο Τζίμι έπρεπε να αποφασίσουν γρήγορα: ήθελαν να τη δοκιμάσουν;
Τι είναι το μηκώνιο; Τι είναι το σύνδρομο αναρρόφησής του; Πόσο επικίνδυνο είναι; Η επέμβαση ακουγόταν τρομακτική και βρισκόταν σε πειραματικό στάδιο. Έπρεπε πράγματι να πάρουν αυτό το ρίσκο; Οι γιατροί έκαναν ό,τι μπορούσαν για να εξηγήσουν την κατάσταση στους γονείς, όμως ο Τζίμι ένιωθε ότι βρισκόταν στο σκοτάδι. Πώς θα έπαιρνε τη σημαντικότερη απόφαση της ζωής του χωρίς να καταλαβαίνει τι του ζητούσαν;
Έτσι, μπήκε στο ίντερνετ. Το 2001 η πρόσβαση στην πληροφορία δεν ήταν τόσο εύκολη όσο είναι σήμερα. Ειδικά για τέτοια θέματα. Το Google είχε ξεκινήσει να λειτουργεί πριν από μόλις τρία χρόνια. Ο Τζίμι βρήκε εδώ κι εκεί διάσπαρτα ψήγματα πληροφοριών, αλλά δεν είχε κανέναν τρόπο να κρίνει αν ήταν αξιόπιστες. Βρήκε επίσης κάποιες, λίγες, επιστημονικές εργασίες. Αυτές έδειχναν πολύ πιο έγκυρες αλλά αδυνατούσε να τις διαβάσει και να τις κατανοήσει σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Δε φαινόταν να υπάρχει τίποτα ανάμεσα από αυτά τα δύο άκρα. Ο χρόνος πίεζε - η ζωή της Κίρα κρεμόταν από μια κλωστή. Έπρεπε να αποφασίσουν.
Εμπιστεύθηκαν τους γιατρούς τους και έκαναν την επέμβαση. Η επέμβαση πέτυχε. Η Κίρα επέζησε και αναπτύχθηκε φυσιολογικά. Σήμερα είναι μια νεαρή κοπέλα στην αρχή της επαγγελματικής της σταδιοδρομίας.
Εν αρχή ην το τέλος
Την εποχή εκείνη, ο Γουέιλς ήταν ένας πρώην χρηματιστής και «διαδικτυακός επιχειρηματίας», στα μέσα της τέταρτης δεκαετίας της ζωής του. Ικανός στην πρόβλεψη των νομισματικών ισοτιμιών, μέχρι το 2000 είχε δημιουργήσει μια μικρή περιουσία. Το 1996 συνίδρυσε το Bomis, μια μηχανή αναζήτησης «προσανατολισμένη στους άνδρες». Αν αναρωτιέστε τι σημαίνει «προσανατολισμένη στους άνδρες», είναι ακριβώς αυτό που λέει. Η μηχανή αναζήτησης απευθυνόταν σε ανδρικό κοινό, σερβίροντάς του περιεχόμενο που αφορούσε «ανδρικές» αθλητικές δραστηριότητες, αυτοκίνητα και φυσικά, γυναίκες. Ένα σημαντικό μέρος της λειτουργίας αναζήτησης, γνωστό ως The Babe Engine, είχε σχεδιαστεί για να βοηθά τους χρήστες να βρίσκουν ερωτικές εικόνες και περιεχόμενο. Μια μηχανή αναζήτησης για τσόντες μαλακό πορνό.
Τα χρήματα από το Bomis επέτρεψαν στον Τζίμι να φτιάξει τη Nupedia, τον πρόδρομο της Wikipedia. Όπως και η Wikipedia, η Nupedia ήταν μια διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια που βασιζόταν σε εθελοντές, αλλά κάπου εκεί σταματούσαν οι ομοιότητες. Βλέπετε, οι εθελοντές έπρεπε να υποβάλουν το βιογραφικό τους και να ακολουθήσουν μια διαδικασία υποβολής επτά σταδίων, αν ήθελαν να συμμετέχουν στο πρότζεκτ. Ήταν, με άλλα λόγια, μια Wikipedia στην οποία μπορούσαν να γράψουν (εθελοντικά πάντα) μόνο ειδικοί. Μέχρι το 2001 ο Γουέιλς έχει αρχίσει να υποψιάζεται ότι το εγχείρημα δε θα προχωρούσε - τον πρώτο χρόνο λειτουργίας της η Nupedia κατάφερε να δημοσιεύσει μόλις 21 άρθρα. Ακόμη κι εγώ γράφω περισσότερα Κοσμικά Λέτερ.
Όμως, η δοκιμασία της γέννησης της Κίρα τον πείσμωσε. Ο Γουέιλς ονειρευόταν μια αξιόπιστη διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια που οι άνθρωποι θα μπορούσαν να διαβάσουν και να κατανοήσουν. Ή, τουλάχιστον, έτσι λέει. Αφού επέστρεψε στο σπίτι με την Κίρα, διέλυσε τη Nupedia και ξεκίνησε τη Wikipedia. Πίστευε ότι η ιδέα μιας συλλογικής εγκυκλοπαίδειας που θα διατηρούσαν εθελοντές ήταν κατά βάθος καλή.
Και, απ΄ό,τι φαίνεται, είχε δίκιο. Το υπόλοιπο της ιστορίας λίγο πολύ το γνωρίζουμε. Η Wikipedia αναπτύχθηκε ραγδαία και μέσα σ’ έναν χρόνο λειτουργίας φιλοξενούσε ήδη 25.000 λήμματα στην αγγλική γλώσσα. Μέχρι το 2006, έγιναν 1 εκατομμύριο. Σήμερα υπάρχουν περισσότερα από 7 εκατομμύρια. Παράλληλα, υπάρχουν 18 ξενόγλωσσες εκδόσεις της Wikipedia που έχουν περισσότερα από 1 εκατομμύριο άρθρα η καθεμία, από τα αραβικά μέχρι τα βιετναμέζικα.
Η ιδέα ήταν τόσο καλή που οριακά έχει εκτοπίσει κάθε άλλη εγκυκλοπαίδεια. Όσοι και όσες μεγαλώσατε τη δεκαετία του ‘90 ίσως να θυμάστε τη Microsoft Encarta, την εγκυκλοπαίδεια της Microsoft που ερχόταν σε μορφή CD-ROM. Σε όλη τη διάρκεια της ζωής της, η Encarta είχε καταφέρει να συγκεντρώσει περίπου 60 χιλιάδες άρθρα. Ενσωματωμένο στην εγκυκλοπαίδεια υπήρχε κι ένα παιχνίδι γνώσεων, το MindMaze, στο οποίο έπρεπε να απαντήσεις σε ερωτήσεις γνώσεων για να ανοίξεις πόρτες και να προχωρήσεις στα δωμάτια.
Η Microsoft τερμάτισε οριστικά τη λειτουργία της Encarta το 2008, παραδεχόμενη την ήττα της και αναγνωρίζοντας ότι ο τρόπος που ο κόσμος αναζητά πλέον πληροφορίες έχει αλλάξει ανεπιστρεπτί. Μια παρόμοια πορεία είχε και η έντυπη Britannica, η οποία δέχτηκε το πρώτο πλήγμα από την Encarta, αλλά βγήκε οριστικά εκτός κυκλοφορίας το 2012 (έπειτα από 244 χρόνια!) λόγω της Wikipedia. Πλέον παραμένει ως μια συνδρομητική διαδικτυακή υπηρεσία.
Πληθοπορισμός
«Η Wikipedia είναι αναξιόπιστη γιατί, κυριολεκτικά, οποιοσδήποτε μπορεί να επεξεργαστεί τα άρθρα της». Αυτή είναι μια εύκολη αλλά φθηνή κριτική. Σε μια διάσημη μελέτη του περιοδικού Nature το 2005, διαπιστώθηκε ότι, σε επιστημονικά θέματα, η Wikipedia ήταν σχεδόν εξίσου ακριβής με τη Britannica. Πάω στοίχημα ότι τα τελευταία 21 χρόνια έχει βελτιωθεί ακόμη περισσότερο. Μπορείτε, πράγματι, να μπείτε σ’ ένα τυχαίο λήμμα της Wikipedia και να κάνετε αλλαγές. Μπορείτε τώρα να μεταβείτε στη σελίδα του Άινστάιν και να γράψετε σε κάποια γωνία ότι το 5G προκαλεί κορονοϊό. Η αλλαγή σας (δηλαδή ο βανδαλισμός, όπως σωστά αποκαλείται) θα αντέξει ίσως μία ώρα προτού διορθωθεί από έναν από τους περίπου 250.000 ενεργούς συντάκτες της.
Στην κορυφή κάθε σελίδας της Wikipedia υπάρχει μια καρτέλα με την ένδειξη Talk. Αν την πατήσετε θα βρείτε συζητήσεις μεταξύ των συντακτών (στις οποίες, φυσικά, μπορείτε να συμμετέχετε κι εσείς) σχετικά με πρόσφατες τροποποιήσεις σε μια σελίδα, τους λόγους για τους οποίους νέες πληροφορίες επιτράπηκαν ή διαγράφηκαν, αιτήματα για διευκρινίσεις ή επαλήθευση, εξηγήσεις για τους λόγους για τους οποίους ορισμένες τροποποιήσεις εγκρίθηκαν ή όχι και άλλα παρόμοια - μια συναρπαστική ματιά στα «παρασκήνια» της συλλογικής εγκυκλοπαίδειας.
Όσο το σκέφτομαι, τόσο πιο απίστευτο μου μοιάζει. Η Wikipedia σίγουρα έχει λάθη. Δεν είναι τέλεια, αλλά και τι είναι; Οι εθελοντές συντάκτες της (στην αγγλική της έκδοση) είναι στην πλειονότητά τους λευκοί, μορφωμένοι άνδρες. Το γεγονός αυτό, αναπόφευκτα, οδηγεί ορισμένα άρθρα στην εγκυκλοπαίδεια να αναπαράγουν πατριαρχικά, ταξικά και γεωπολιτικά στερεότυπα. Ούτε ο Τζίμι Γουέιλς είναι κάνας άγιος -αν δηλαδή πιστεύατε κάτι τέτοιο αφού μάθατε για το Bomis- ή εντελώς αμερόληπτος. Σ’ ένα πρόσφατο παράδειγμα, υποστήριξε το κλείδωμα του λήμματος «Γενοκτονία στη Γάζα» επειδή, λέει, δεν ανταποκρινόταν στα υψηλά στάνταρ της εγκυκλοπαίδειας. Τι έλεγε το λήμμα; Ότι αυτό που συμβαίνει στη Γάζα, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, τη Διεθνή Ένωση Μελετητών Γενοκτονιών, έναν μεγάλο αριθμό από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εξίσου πολυάριθμους ειδικούς πάνω στις γενοκτονίες και στο διεθνές δίκαιο, είναι γενοκτονία. Κατά τον Γουέιλς, το θέμα είναι αμφιλεγόμενο και τελεί υπό συζήτηση. Όμως, παρά τις αντιρρήσεις του, το άρθρο ακόμη κάνει λόγο για «συνεχιζόμενη γενοκτονία του Ισραήλ εις βάρος της Παλαιστίνης από το 2023».
Αν σας ενδιαφέρει πραγματικά η αξιοπιστία ενός ισχυρισμού τότε μπορείτε να ελέγξετε προσεκτικά τις πηγές και να αποφασίσετε μόνοι σας για την εγκυρότητά του. Το εντυπωσιακό του εγχειρήματος, όμως, βρίσκεται αλλού: σήμερα, στην εποχή των άπληστων διαδικτυακών κολοσσών και του enshittification, η Wikipedia μοιάζει σαν το γαλατικό χωριό που αντιστέκεται. Ενώ τα πάντα σχεδόν στο διαδίκτυο κινούνται με στόχο τη μεγιστοποίηση του engagement, θυσιάζοντας στην πορεία την εμπειρία και τα δεδομένα των χρηστών, η Wikipedia λειτουργεί επί 25 χρόνια ως μη κερδοσκοπικό εγχείρημα που βασίζεται στην καλή θέληση μερικών εθελοντών και σε δωρεές. Χωρίς διαφημίσεις, χωρίς ιχνηλάτες και χωρίς paywalls, προσφέρει την πιο καθαρή εκδοχή αυτού που κάποτε υποσχέθηκε να κάνει το διαδίκτυο - να οικοδομήσει έναν κόσμο όπου κάθε άνθρωπος στον πλανήτη θα έχει ελεύθερη πρόσβαση στο σύνολο της ανθρώπινης γνώσης.
Για να το καταφέρει αυτό, η Wikipedia έπρεπε να κάνει αυτό που σήμερα φαντάζει αδιανόητο: να πείσει άγνωστους ανθρώπους στο διαδίκτυο να μιλήσουν και να συνεργαστούν μεταξύ τους. Το οικοσύστημά της βασίζεται σε μια βαθιά κοινωνική σύμβαση εμπιστοσύνης. Οι συντάκτες πρέπει να εμπιστευτούν ότι οι άλλοι δε θα είναι αγενείς απέναντί τους, ότι οι συνεισφορές τους δε θα εξαφανιστούν αναίτια και ότι, ακόμα και στις πιο έντονες διαφωνίες, θα υπάρχει ένας κοινός κώδικας δεοντολογίας. Δεν είναι τυχαίο που ο Τζίμι Γουέιλς μιλάει για την εμπιστοσύνη στο νέο του βιβλίο (The Seven Rules of Trust). Στην εποχή μας, η εμπιστοσύνη μοιάζει να είναι μια πράξη επαναστατική.
Δεν είναι επίσης τυχαίο το ότι άνθρωποι σαν τον Ίλον Μασκ (ή τον συνιδρυτή της Wikipedia που αποχώρησε μόλις έναν χρόνο μετά την έναρξη της) βγάζουν φλύκταινες με τη Wikipedia, αποκαλώντας την “Wokepedia”, κατηγορώντας την πως διακατέχεται από αριστερή πολιτική προκατάληψη και προτρέποντας τον κόσμο να την μποϊκοτάρει. Όταν θέλεις να κατασκευάσεις μια δική σου εκδοχή της πραγματικότητας, όταν επιμελώς χαιρετάς ναζιστικά αλλά πασχίζεις να πείσεις τον κόσμο ότι αυτό που βλέπει δεν είναι αυτό που συμβαίνει, ένα ανεξάρτητο συλλογικό πρότζεκτ που δεν μπορείς να εξαγοράσεις για να μετατρέψεις σε προσωπικό σου φερέφωνο και που έχει ως σκοπό ύπαρξης την αντικειμενική καταγραφή των γεγονότων, μοιάζει σίγουρα απειλητικό για το αφήγημά σου.
Η Wikipedia (σύμφωνα με μια λίστα της Wikipedia) βρίσκεται διαχρονικά στις 10 κορυφαίες ιστοσελίδες που επισκέπτονται οι άνθρωποι στο διαδίκτυο. Οι υπόλοιπες σελίδες είναι οι πλατφόρμες των μεγάλων τεχνολογικών κολοσσών της Σίλικον Βάλεϊ -το Facebook, το YouTube, το Instagram, το Google και όλα αυτά- που απασχολούν δεκάδες χιλιάδες εργαζόμενους σε όλον τον κόσμο. Το Wikimedia, το ίδρυμα πίσω από τη Wikipedia, απασχολεί μόλις 700. Εφτακόσια άτομα, φυσικά, δε θα μπορούσαν να ελέγχουν τις εκατοντάδες χιλιάδες αλλαγές που συμβαίνουν ανά πάσα στιγμή στα άρθρα της εγκυκλοπαίδειας - αλλά και να ήθελαν, δεν είναι αυτή η δουλειά τους. Οι εργαζόμενοι, στην πλειονότητά τους είναι τεχνικοί και νομικοί, δεν είναι διαχειριστές περιεχομένου. Οι κανόνες δεν επιβάλλονται από μια διοίκηση από πάνω προς τα κάτω, αλλά αναδύονται μέσα από την ίδια την κοινότητα. Είναι η ζωντανή απόδειξη ότι η αυτο-οργάνωση μπορεί να είναι εξίσου, αν όχι περισσότερο, αποτελεσματική από τα μοντέλα ιεραρχίας. Είναι, επίσης, ένα πολύ καλό παράδειγμα για το πώς οι άνθρωποι, όταν και αν θέλουν, μπορούν να συνεργαστούν σε μεγάλη κλίμακα για έναν κοινό σκοπό.
Χρόνια πολλά Wikipedia! Δε θα ήταν υπερβολή να πω ότι χωρίς εσένα η Καθημερινή Φυσική ίσως και να μην είχε ξεκινήσει ποτέ. Εύχομαι να συνεχίσεις να υπάρχεις και να εμπνέεις για πολύ καιρό ακόμα. Αν μη τι άλλο, είναι κάτι που χρειαζόμαστε σ’ αυτούς τους χαλεπούς καιρούς.
Μια ταπεινή υπενθύμιση: το Κοσμικό Λάτε βασίζεται στην υποστήριξη των αναγνωστών και αναγνωστριών του για να συνεχίσει να υπάρχει. Αν έφτασες μέχρι εδώ και σου άρεσε αυτό που διάβασες, μπορείς να γίνεις επίτιμο μέλος και να έχεις πρόσβαση σε όλα τα γράμματα με μια συμβολική συνδρομή 15€ τον χρόνο.
Σε περίπτωση που σας ξέφυγε
Όπως σας είχα υποσχεθεί, τα minisodes για την Ακτινοβολία ενώθηκαν σε ένα μεγάλο βίντεο για το YouTube και πλέον μπορείτε να το δείτε, ολοκληρωμένο, κι εκεί. Έγραψα μερικά πράγματα γι’ αυτό το πρότζεκτ και σε αυτό το γράμμα.
Το Ίδρυμα Wikimedia, για τα 25 χρόνια της Wikipedia, έχει φτιάξει διάφορα πραγματάκια. Ένα από αυτά είναι ετούτη η σελίδα, με ιστορίες από διάφορους συντάκτες της απ’ όλα τα μέρη του κόσμου. Ορίστε δύο από αυτές.
Ένα άλλο, είναι ετούτο το διαδραστικό ταξίδι στην ιστορία της.
Ενδιαφέρον έχει, επίσης, και αυτή η ανάλυση από ένα πρώην στέλεχος του ιδρύματος, η οποία δυστυχώς σκιαγραφεί ένα δύσκολο μέλλον για το εγχείρημα.
Επίσης ενδιαφέρον, αλλά εξαιρετικά δυσοίωνο: μια σειρά από γραφήματα που φανερώνουν τον πόλεμο που έχει εξαπολύσει η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ εναντίον της επιστήμης και της έρευνας.
Ένα ακόμη πολύ ενδιαφέρον άρθρο.