Πριν από δύο εβδομάδες βρισκόμουν στην ταράτσα της WWF, για την παρουσίαση του νέου βίντεο που δημιουργήσαμε για το Climatebook σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Καθώς η προβολή του βίντεο είχε ολοκληρωθεί και οι παρευρισκόμενοι και παρευρισκόμενες συζητούσαμε μεταξύ μας, ακούστηκε η άποψη πως για την κλιματική αλλαγή φταίνε τα ορυκτά καύσιμα - η χρήση ορυκτών καυσίμων εκλύει αέρια θερμοκηπίου και τα αέρια θερμοκηπίου είναι αυτά που αυξάνουν τη θερμοκρασία της επιφάνειας της Γης, μέσω του φαινομένου του θερμοκηπίου.
Φυσικά, δεν είναι λάθος. Η καύση ορυκτών καυσίμων είναι πράγματι το πρόβλημα. Ωστόσο, το πετρέλαιο, το κάρβουνο και το φυσικό αέριο δεν καίγονται από μόνα τους. Τα κοιτάσματα δεν αυταναφλέγονται. Ούτε πρόκειται για απρόβλεπτες φυσικές καταστροφές, σαν ηφαίστεια που σε ανύποπτα χρονικά διαστήματα εκρήγνυνται και σκορπίζουν στην ατμόσφαιρα διοξείδιο του άνθρακα και μεθάνιο. Τα ορυκτά καύσιμα βρίσκονται, συνήθως, χωμένα βαθιά μέσα στο έδαφος. Ήταν εκεί για εκατομμύρια χρόνια και θα βρίσκονταν ακόμα εκεί, αν οι άνθρωποι δεν είχαν ανακαλύψει ότι μπορούν να εκμεταλλευτούν την εξαιρετικά συμπυκνωμένη ενέργεια που κουβαλάνε μέσω της ατμομηχανής.
Για την κλιματική αλλαγή επομένως φταίνε οι άνθρωποι. Οι άνθρωποι σκάβουν λαγούμια για να ξετρυπώσουν τα ορυκτά καύσιμα από το υπέδαφος. Αυτοί τα καίνε για να δημιουργήσουν ατμό, που θα κινήσει έμβολα, θα περιστρέψει στροβίλους και μαγνήτες μέσα σε πηνία, παράγοντας έτσι χρήσιμη, εκμεταλλεύσιμη ενέργεια. Προφανώς οι άνθρωποι δε φταίνε για κάθε κλιματική αλλαγή (αυτό είναι ένα επιχείρημα που οι αρνητές της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής αρέσκονται στο να επαναλαμβάνουν - «το κλίμα της Γης πάντοτε άλλαζε»), αλλά για αυτή που συμβαίνει με μια πρωτοφανή ταχύτητα από τη Βιομηχανική Επανάσταση κι έπειτα. Δε φταίνε άρα οι άνθρωποι, γενικά και αόριστα. Φταίνε εκείνοι που έζησαν τα τελευταία περίπου 200 χρόνια.
Αλλά ακόμα κι αυτό είναι πάρα πολύ γενικό. Δεν μπορεί εγώ, ένας κάτοικος του 2026, που καταναλώνω ρεύμα για να ζεστάνω νερό, βενζίνη για να μετακινηθώ και πετρέλαιο για να ζεστάνω το σπίτι μου τους μήνες του χειμώνα, να φέρω το ίδιο φορτίο ευθύνης με έναν χωρικό του 1826 που η κατανάλωσή του μπορεί να περιοριζόταν στο άναμα ενός κεριού από ζωικό λίπος για να βλέπει το βράδυ. Κάποιοι, αναπόφευκτα, φταίμε περισσότερο. Και η διαφορά μπορεί να είναι τόσο χαοτική που δεν έχει κανένα νόημα να λάβουμε υπόψη τη συνεισφορά των πάντων στο πρόβλημα - εκτός κι αν θέλουμε η ευθύνη να διαχυθεί σε τόσα πολλά επίπεδα που τελικά να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι, αφού φταίμε όλοι, δε φταίει κανένας. Είναι και αυτό μια τακτική που έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον.
Ας δούμε τώρα κάποια νούμερα. Το 72% των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και μεθανίου ολόκληρης της ανθρωπότητας από το 1854 μέχρι το 2022 οφείλεται στη δραστηριότητα 122 εταιρειών και κρατών. Έξι είναι εταιρείες παραγωγής τσιμέντου, έντεκα είναι κράτη και οι υπόλοιπες εκατόν πέντε είναι εταιρείες ορυκτών καυσίμων, δηλαδή εταιρείες που παράγουν, επεξεργάζονται και πουλάνε κάρβουνο, πετρέλαιο ή φυσικό αέριο. Οι οκτώ μεγαλύτερες από αυτές τις εταιρείες1 ευθύνονται για το 20% των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου από την αρχή της Βιομηχανικής Επανάστασης. Οκτώ εταιρείες ευθύνονται για το 1/5 του προβλήματος.
Φυσικά, αυτές οι εταιρείες δεν έκαιγαν το πετρέλαιο μόνες τους - το πουλούσαν σε εμάς. Όμως, αν μη τι άλλο, το παραπάνω νούμερο αναδεικνύει τον τεράστιο βαθμό συγκέντρωσης ισχύος, αλλά και τον δομικό εγκλωβισμό του σύγχρονου ανθρώπου. Είναι μια περίπτωση που θα μπορούσε να ιδωθεί μέσα από το πρίσμα του καπιταλιστικού ρεαλισμού του Μαρκ Φίσερ: ζούμε σε ένα σύστημα όπου μας είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστούμε το πώς θα λειτουργούσε η κοινωνία μας έξω από την εδραιωμένη υποδομή της αφθονίας της ενέργειας. Ο μέσος άνθρωπος καταναλώνει και έχει μεγαλύτερο ή μικρότερο «ανθρακικό αποτύπωμα» επειδή το σύστημα δεν του αφήνει και πάρα πολλές βιώσιμες εναλλακτικές (κάτι που γνωρίζουν πολύ καλά όσοι, για παράδειγμα, έχουν δοκιμάσει να μετακινηθούν με ποδήλατο στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας).
Αυτή όμως είναι μια ενδιαφέρουσα αλλά ελαφρώς διαφορετική συζήτηση. Δεν είναι μόνο τα απόλυτα μεγέθη ρύπων και αερίων θερμοκηπίου που εκπέμπουν αυτές οι πολυεθνικές εταιρείες -και που δεν μπορούν να συγκριθούν με κανένα ατομικό αποτύπωμα άνθρακα- ο λόγος που βρίσκονται μονίμως στο στόχαστρο όλων των ακτιβιστών και των περιβαλλοντικών οργανώσεων. Είναι και, πώς αλλιώς να το πούμε, τα συμφέροντα. Είναι όλα εκείνα που έκαναν τα τελευταία περίπου 50 χρόνια, από τότε που συνειδητοποίησαν, πέρα από κάθε αμφιβολία, ότι το προϊόν τους προκαλεί μια πολύ σοβαρή ζημιά στο περιβάλλον που επέτρεψε στο ανθρώπινο είδος να ευδοκιμήσει.
Μια πραγματική συνωμοσία
Ήδη από το 1957, πολύ πριν από την ίδρυση της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή το 1988 και τη συμφωνία του Παρισιού το 2015, επιστήμονες που δούλευαν στο ερευνητικό τμήμα της Humble Oil (της εταιρείας που αργότερα θα μετεξελισσόταν στον κολοσσό που σήμερα γνωρίζουμε ως ExxonMobil) παρατήρησαν ότι η συντριπτική πλειονότητα του διοξειδίου του άνθρακα που συσσωρευόταν στην ατμόσφαιρα προερχόταν από την καύση ορυκτών καυσίμων. Σε μελέτη τους έγραφαν:
Αν και αναμφίβολα έχουν προστεθεί αξιοσημείωτες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα από τα εδάφη μέσω του οργώματος της γης, όπως φαίνεται μια πολύ μεγαλύτερη ποσότητα έχει προκύψει από την καύση ορυκτών καυσίμων.
Μέχρι το 1968, η εικόνα είχε γίνει τρομακτικά ξεκάθαρη στους κόλπους της βιομηχανίας. Μια έκθεση που συντάχθηκε για το Αμερικανικό Ινστιτούτο Πετρελαίου (API) παρατηρούσε ότι το διοξείδιο του άνθρακα «είναι ο μόνος ατμοσφαιρικός ρύπος που έχει αποδειχθεί ότι έχει παγκόσμια σημασία για το περιβάλλον του ανθρώπου, βάσει μιας μακράς περιόδου επιστημονικής έρευνας» και σημείωνε ότι οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα από τα ορυκτά καύσιμα ξεπερνούσαν τις φυσικές διαδικασίες απομάκρυνσής του που διατηρούν την ατμόσφαιρα σε ισορροπία. Από τις διάφορες πηγές που είχαν προταθεί για την αύξηση του ατμοσφαιρικού CO2, «καμία δε φαίνεται να ταιριάζει με την τρέχουσα παρατηρούμενη κατάσταση τόσο καλά όσο η θεωρία των εκπομπών από ορυκτά καύσιμα». Η έκθεση προειδοποιούσε ότι η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα θα είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της Γης και ότι μια σημαντική αύξηση της θερμοκρασίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε λιώσιμο των πάγων, άνοδο της στάθμης των θαλασσών και δυνητικά σοβαρές περιβαλλοντικές ζημιές παγκοσμίως.
Το 1978, ο ερευνητής Τζέιμς Μπλακ, μιλώντας στην ανώτατη διοίκηση της Exxon, παρουσίασε ένα εσωτερικό έγγραφο τιτλοφορούμενο «Το Φαινόμενο του Θερμοκηπίου». Προειδοποιούσε ότι η ανθρωπότητα είχε ένα στενό και κρίσιμο παράθυρο μόλις πέντε έως δέκα ετών για να πάρει σκληρές αποφάσεις σχετικά με την ενεργειακή της στρατηγική, πριν οι συνέπειες γίνουν μη αναστρέψιμες. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1982, ένα άλλο εσωτερικό έγγραφο, αυστηρά περιορισμένο στο προσωπικό της Exxon, προέβλεπε μια αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 3 βαθμούς Κελσίου, περιγράφοντας τα επερχόμενα γεγονότα ως «δυνητικά καταστροφικά».
Οι εταιρείες γνώριζαν, πέραν πάσης αμφιβολίας, το μέγεθος της καταστροφής που πλησίαζε. Σε εκείνη τη φάση θα μπορούσαν να είχαν κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου. Θα μπορούσαν να είχαν συνδιασκεφτεί μαζί με τα κράτη του κόσμου για να χαράξουν μια κοινή στρατηγική για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Αλλά δεν έκαναν αυτό. Ξέρετε τι έκαναν; Η Exxon έκοψε τη χρηματοδότηση της κλιματικής της έρευνας από τα 900.000 δολάρια στα 150.000 δολάρια, την ώρα που ο συνολικός της προυπολογισμός για την έρευνα ξεπερνούσε τα 600 εκατομμύρια. Άλλες εταιρείες, όπως η Shell το 1989, άρχισαν να ανυψώνουν τις πλατφόρμες τους για να προστατευτούν από την επερχόμενη άνοδο της στάθμης της θάλασσας, ενώ παράλληλα έκαναν λυσσαλέο λόμπινγκ για την καθυστέρηση εφαρμογής περιορισμών.
Το 1989 η Exxon και άλλες εταιρείες ορυκτών καυσίμων (BP, Chevron, Shell, Mobil) ίδρυσαν τον Παγκόσμιο Συνασπισμό για το Κλίμα (Global Climate Coalition - GCC), ο οποίος δημιουργείται με μοναδικό σκοπό να αντιταχθεί στις υποχρεωτικές μειώσεις των εκπομπών άνθρακα, συσκοτίζοντας την επιστημονική κατανόηση σχετικά με τον αντίκτυπο των ορυκτών καυσίμων στο κλίμα. Σε ένα «ενημερωτικό σημείωμα» που συνέταξε και μοίρασε σε νομοθέτες και δημοσιογράφους, ο συνασπισμός ισχυριζόταν ότι «ο ρόλος των αερίων θερμοκηπίου στην κλιματική αλλαγή δεν έχει κατανοηθεί επαρκώς».
Και παρόλο που το 1995 ένα εσωτερικό μέμο του GCC αναφέρει ρητά ότι «το φαινόμενο του θερμοκηπίου και ο δυνητικός αντίκτυπος των ανθρώπινων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, όπως το CO2, στο κλίμα είναι απολύτως τεκμηριωμένα και δεν μπορούν να αμφισβητηθούν», ο CEΟ της Exxon, Λι Ρέιμοντ, σε ομιλία του στην Οικονομική Λέσχη του Ντιτρόιτ το 1996, δηλώνει ατάραχος ότι «επί του παρόντος, τα επιστημονικά δεδομένα δεν είναι καταληκτικά όσον αφορά το αν οι ανθρώπινες δραστηριότητες έχουν σημαντική επίδραση στο παγκόσμιο κλίμα».
Και η εκστρατεία παραπληροφόρησης συνεχίστηκε. Το 1998 οι New York Times αποκάλυψαν ένα σχέδιο 5 εκατομμυρίων του Αμερικανικού Ινστιτούτου Πετρελαίου, με σκοπό να στρατολογήσει δήθεν ανεξάρτητους επιστήμονες που θα θόλωναν τα νερά για την κλιματική αλλαγή στα Μέσα Ενημέρωσης. Παράλληλα, η δεξαμενή σκέψης Ινστιτούτο Τζορτζ Μάρσαλ (George C. Marshall Institute), η οποία χρηματοδοτούνταν από την ExxonMobil (πλέον οι δύο μεγάλες εταιρείες είχαν συγχωνευτεί), συνέκδοσε την αναφορά του Όρεγκον, μια «μελέτη» που αμφισβητούσε την ομοφωνία γύρω από την κλιματική αλλαγή. Η αναφορά συνοδευόταν από ένα «ερευνητικό άρθρο», φτιαγμένο έτσι ώστε να μοιάζει με άρθρο του επιστημονικού περιοδικού Proceedings of the National Academy of Sciences, παραπλανώντας κάποιους πραγματικούς επιστήμονες ώστε να την υπογράψουν. Μεταξύ των υπογραφόντων βρίσκονταν και φανταστικά πρόσωπα, όπως χαρακτήρες από τη σειρά M.A.S.H και κάποια «Δρ.» Τζέρι Χάλιγουελ - ένα όνομα που παραπέμπει στην τραγουδίστρια από τις Spice Girls.
Στη δεκαετία του 2000, δε, η εταιρεία ξόδευε δεκάδες εκατομμύρια σε διαφημίσεις παραποιώντας δεδομένα επιστημόνων για να πείσει το κοινό ότι η επιστήμη είναι «αβέβαιη», ενώ ταυτόχρονα πίεζε την κυβέρνηση Μπους να αποσύρει επιστήμονες του κλίματος από καίριες θέσεις. Και ενώ η αλήθεια είχε αρχίσει να βγαίνει προς τα έξω και το 2008 δεσμεύτηκε ότι θα σταματήσει να χρηματοδοτεί ομάδες αρνητών της κλιματικής αλλαγής, συνέχισε να τους διοχετεύει κρυφά εκατομμύρια μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2010. Ουπς!
Αν το 2015 δεν είχαν κυκλοφορήσει τα αποκαλυπτικά ρεπορτάζ από το InsideClimate News και τους Los Angeles Times, φέρνοντας στο φως θαμμένα εσωτερικά έγγραφα δεκαετιών, κατά πάσα πιθανότητα η ExxonMobil θα συνέχιζε τις ίδιες τακτικές μέχρι και σήμερα. Ίσως και να συνεχίζει με κάποιον τρόπο που ακόμα δε γνωρίζουμε. Και όλα αυτά που σας έγραψα είναι βέβαια μόνο κάποια από τα πράγματα που έκανε - αυτά που θεώρησα πιο τρανταχτά.
Ποιος, λοιπόν, φταίει για την κλιματική αλλαγή; Όλοι οι κάτοικοι των πλουσιότερων, ευκατάστατων χωρών έχουμε, με κάποιον τρόπο, συμβάλει στο πρόβλημα. Είναι υποκρισία να μην αναγνωρίζουμε τουλάχιστον αυτό. Κάποιοι όμως, συνειδητά και οργανωμένα, επέλεξαν να πουν ψέματα, να εμποδίσουν εσκεμμένα τις προσπάθειες αντιμετώπισης του προβλήματος, να χρηματοδοτήσουν ακροδεξιές δεξαμενές σκέψης, να εξαπατήσουν και να πιέσουν ώστε να μην αλλάξει απολύτως τίποτα, απλώς και μόνο επειδή δεν εξυπηρετούσε τα οικονομικά τους συμφέροντα. Ολόκληρη η ανθρωπότητα έχασε εξαιρετικά πολύτιμο χρόνο, οι ζωές μας έγιναν και θα γίνουν χειρότερες από πολλές απόψεις - όχι από κάποια αναπόφευκτη φυσική καταστροφή, αλλά επειδή αυτοί οι καπιταλιστικοί κολοσσοί θεώρησαν καλή ιδέα να θυσιάσουν κρίσιμες δεκατίες που θα μπορούσαν να είχαν αφιερωθεί στη λύση, για να βγάλουν οι CEOs και οι μέτοχοί τους περισσότερα λεφτά. Θα μπορούσαν όλα αυτά τα χρόνια να είχαν επενδύσει κάποια από τα τερατώδη τους κέρδη στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών καθαρότερης ενέργειας. Θα μπορούσαν να είχαν ασκήσει πίεση, πολύ μεγαλύτερη από αυτή που μπορούμε να ασκήσουμε εγώ κι εσείς ατομικά, σε κυβερνήσεις και κράτη για περισσότερες και ταχύτερες επενδύσεις σε υποδομές και δίκτυα. Δεν έκαναν τίποτα απ’ όλα αυτά. Έκαναν τα ακριβώς αντίθετα.
Αυτός είναι ο κόσμος που ζούμε. Επί τη ευκαιρία, μ’ αυτή την εταιρεία, την ExxonMobil, η ελληνική κυβέρνηση θέλει να συνάψει μνημόνιο συνεργασίας για την εκμετάλλευση του κοιτάσματος φυσικού αερίου στο Ιόνιο. Και μάλιστα αισθάνεται υπερήφανη γι’ αυτό.
Μια ταπεινή υπενθύμιση: το Κοσμικό Λάτε βασίζεται στην υποστήριξη των αναγνωστών και αναγνωστριών του για να συνεχίσει να υπάρχει. Αν έφτασες μέχρι εδώ και σου άρεσε αυτό που διάβασες, μπορείς να υποστηρίξεις τη δουλειά μας και να έχεις πρόσβαση σε όλα τα γράμματα με μια συμβολική συνδρομή 15€ τον χρόνο.
Στις 18 του μήνα, ημέρα Σάββατο, θα βρίσκομαι στο Πλανητάριο της Κύπρου για μια ομιλία. Αν είστε από Κύπρο, ή είστε στην Κύπρο και θέλετε να έρθετε να με ακούσετε και να γνωριστούμε, μπορείτε να προμηθευτείτε τα εισιτήριά σας από εδώ.
Σε περίπτωση που σας ξέφυγε
Ο Ιούνιος ήταν ένας μήνας γεμάτος. Πρώτον, και βασικότερο, στο YouTube ανέβηκε ένα μεγάλο και πολύ απαιτητικό βίντεο που δουλεύαμε για μήνες, σχετικά με (τι άλλο;) την κλιματική αλλαγή. Έχω γράψει κάποια πράγματα για το βίντεο εδώ και για να το δείτε μπορείτε να πατήσετε παρακάτω.
Ανεβάσαμε, επίσης, και δύο minisodes. Ένα για το Απόλυτο Μηδέν, τη χαμηλότερη θερμοκρασία που μπορεί να υπάρξει στο σύμπαν, κι ένα ακόμα βασισμένο στο βιβλίο Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα, του Βασίλη Κωστάκη.
Το προηγούμενο γράμμα είχε να κάνει με τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια της Φυσικής.
Saudi Aramco, Chevron, ExxonMobil, BP, Gazprom, Royal Dutch Shell, National Iranian Oil Company, Petreleos Mexicanos