Πόσο εγωιστές είμαστε;

Δίκαιοι, μέχρι να μην κοιτάει κανείς

Ας παίξουμε ένα παιχνίδι. Το παιχνίδι αποτελείται από δύο παίκτες: εσένα, τον Προτείνοντα, κι έναν άλλον, τον Αποδέκτη. Έχεις 100 ευρώ τα οποία πρέπει να μοιραστείς. Το πώς θα τα μοιράσεις είναι απόφαση δική σου. Μπορείς να δώσεις στον Αποδέκτη 1 ευρώ ή μπορείς να του δώσεις 99. Ωστόσο, έχει το δικαίωμα να αρνηθεί. Αν ο Αποδέκτης δεχτεί το ποσό, παίρνετε και οι δύο τα χρήματα που πρότεινες. Αν αρνηθεί, κανείς σας δεν παίρνει τίποτα. Τι ποσό από τα 100 ευρώ είσαι διατεθειμένος να δώσεις; Αν ήσουν στη θέση του Αποδέκτη, υπάρχει κάποιο ποσό το οποίο δε θα δεχόσουν; Το παιχνίδι επαναλαμβάνεται πολλές φορές αλλά σε κάθε γύρο αντιμετωπίζεις διαφορετικούς παίκτες.

The Ultimatum Game (το Παιχνίδι του Τελεσίγραφου) είναι το όνομα αυτού. Αν ακολουθήσουμε την αυστηρή λογική της κλασικής οικονομικής θεωρίας, ο Προτείνων θα έπρεπε να δώσει το ελάχιστο δυνατό ποσό και ο Αποδέκτης θα έπρεπε να το δεχτεί, αφού, αντικειμενικά, ακόμα και το 1 ευρώ είναι καλύτερο από το τίποτα. Όμως, όπως είμαι σίγουρος ότι ήδη υποψιάζεστε, όταν πραγματικοί άνθρωποι με σάρκα, οστά, συναισθήματα και κώδικες ηθικής παίζουν το παιχνίδι, τα αποτελέσματα είναι πολύ διαφορετικά. Οι περισσότεροι Προτείνοντες τείνουν να προσφέρουν περίπου το 40% του ποσού, ενώ κατά μέσο όρο οι Αποδέκτες απορρίπτουν το 16% των προσφορών.¹

Φυσικά, υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν τον τρόπο που θα γίνει η μοιρασιά. Για παράδειγμα, το ποσοστό που οι Προτείνοντες προσφέρουν και οι Αποδέκτες δέχονται, τείνει να μικραίνει όσο μεγαλώνει η πίτα. Είναι άλλο να παίρνεις 1000 ευρώ και να προσφέρεις τα 250 (το 25%) και άλλο να παίρνεις 50 και να προσφέρεις τα 12,5. Σε περίπτωση άρνησης, η «ζημιά» στη δεύτερη περίπτωση είναι πολύ μικρότερη και ο Αποδέκτης μπορεί να είναι διατεθειμένος να απαρνηθεί ένα μικρό ποσό προκειμένου να τιμωρήσει τον απληστία σου.

Η ανωνυμία, επίσης, παίζει ρόλο σημαντικό: όσο πιο σίγουρη είναι μεταξύ των παικτών, τόσο περισσότερο μειώνονται οι προσφορές. Όταν οι συμμετέχοντες γνωρίζουν ότι η ταυτότητά τους μπορεί να αποκαλυφθεί ή ότι θα υπάρξει μελλοντική αλληλεπίδραση με τους συμπαίκτες τους, η γενναιοδωρία αυξάνεται. Κανείς δε θέλει να χαρακτηριστεί άδικος ή τσιγκούνης, πόσο μάλλον να κοιτάξει στα μάτια τους ανθρώπους που αδίκησε.

Σε μια μελέτη του 2001, ανθρωπολόγοι έθεσαν τους όρους του παιχνιδιού σε 15 διαφορετικές κοινωνίες μικρής κλίμακας, όπως οι Ματσιγκένγκα από το Περού, οι Χάτζα από την Τανζανία, οι Λαμαλέρα από την Ινδονησία και οι Ατσέ από την Παραγουάη. Οι Ματσιγκένγκα έκαναν τις χαμηλότερες προσφορές (σχεδόν ορθολογικές), ενώ οι Λαμαλέρα έκαναν τις πιο γενναιόδωρες, ξεπερνώντας, μάλιστα, συχνά το 50%. Το πολιτισμικό πλαίσιο και οι κοινωνικές νόρμες, επομένως, επηρεάζουν επίσης τη μοιρασιά. Οι Ματσιγκένγκα είναι μια κοινωνία κατά βάση οικογενειοκεντρική. Οργανώνονται γύρω από μια απόλυτα αυτόνομη πυρηνική οικογένεια, η οποία παράγει μόνη της σχεδόν τα πάντα, και δεν αναπτύσσουν έντονες εμπορικές σχέσεις ή θεσμούς συνεργασίας με άτομα εκτός του στενού τους κύκλου. Από την άλλη, οι Λαμαλέρα είναι παραδοσιακοί κυνηγοί φαλαινών. Σε αντίθεση με την ατομική καλλιέργεια, το κυνήγι μιας φάλαινας είναι αδύνατο να επιτευχθεί από ένα άτομο ή μια μικρή οικογένεια. Απαιτεί τη συντονισμένη προσπάθεια δεκάδων ανθρώπων που επανδρώνουν μεγάλα σκάφη, γεγονός που καθιστά τη συνεργασία και την αλληλοεξάρτηση απόλυτη αναγκαιότητα για την ύπαρξή τους.

Τα περιεχόμενα

• Το αιώνιο ντιμπέιτ

• Δίκαιοι, μέχρι να μην κοιτάει κανείς

• Η παγίδα του Καλού Παιδιού™

• Σε περίπτωση που σας ξέφυγε

Το αιώνιο ντιμπέιτ

Η συζήτηση για το αν οι άνθρωποι είναι αλτρουιστές ή εγωιστές είναι παλιά, σίγουρα τόσο παλιά, όσο η θεωρία της φυσικής επιλογής του Κάρολου Δαρβίνου. Από την Καταγωγή του Ανθρώπου κι έπειτα, η επικρατούσα άποψη των βιολόγων ήθελε τους ανθρώπους να έχουν εξελιχθεί με σκοπό τη μεγιστοποίηση του ατομικού τους συμφέροντος. Σε μια κυνική εκδοχή αυτής η ιδέας, πλοηγούμαστε στη ζωή με μοναδικό σκοπό την εξασφάλιση τη δικής μας επιτυχίας ή εκείνης της άμεσης οικογένειάς μας. Ο φιλόσοφος Μάικλ Ρους και ο βιολόγος Έντουαρτ Όσμπορν Γουίλσον διατύπωσαν τη θέση ότι η ηθική είναι μια ψευδαίσθηση που μας πλασάρεται από τα γονίδιά μας για να μας κάνει να συνεργαζόμαστε². Αν βοηθούσαμε τους άλλους μόνο μετά από έναν ψυχρό υπολογισμό κέρδους-ζημιάς, θα ήμασταν αργοί και αναξιόπιστοι συνεργάτες. Η εξέλιξη εσωτερίκευσε αυτόν τον υπολογισμό μετατρέποντάς τον σε συναίσθημα. Έτσι, όταν βοηθάς κάποιον, νιώθεις ότι το κάνεις επειδή είναι το σωστό, στην πραγματικότητα όμως ακολουθείς μια βιολογική συνταγή που έχει αποδειχθεί κερδοφόρα για την επιβίωση των προγόνων σου.

Από την άλλη, πιο πρόσφατα, ανθρωπολόγοι και ψυχολόγοι έχουν εναντιωθεί σε αυτή την, κάπως απαισιόδοξη, οπτική. Πολλά βιβλία κατά τις τελευταίες δεκαετίες έχουν επικεντρωθεί στην ανθρώπινη συνεργασία, χαρακτηρίζοντάς την ως το μυστικό συστατικό πίσω από την κατάκτηση του πλανήτη από το είδος μας.³⁴⁵ Οι άνθρωποι συνεργάζονται, πράγματι, σε πρωτοφανή κλίμακα. Χρησιμοποιούν τη νοημοσύνη, τη γλώσσα κι ένα ποικίλο σύνολο δεξιοτήτων για να χτίσουν περίπλοκους πολιτισμούς, να αναπτύξουν τεχνολογίες και να λύσουν προβλήματα. Από μικρή ηλικία μαθαίνουμε τους κανόνες των ομάδων μας, και αυτοί οι κανόνες, πολιτισμικά αποτυπωμένοι πάνω μας, αποτελούν τη συγκολλητική ουσία των δεσμών που μας επέτρεψαν να κατακτήσουμε τα πιο αφιλόξενα μέρη του κόσμου και ενδεχομένως να επικρατήσουμε έναντι άλλων, λιγότερο συνεργατικών ομάδων ανθρώπων (των Νεάντερταλ, για παράδειγμα).

Αυτό το αφήγημα μας γλιτώνει από την αμηχανία τού να αποδεχτούμε ότι ο βιολογικός εγωισμός (η δράση αποκλειστικά για τη μεγιστοποίηση της δαρβινικής μας επιτυχίας) αποτελεί το θεμέλιο κάθε συμπεριφοράς. Επιπλέον, ευθυγραμμίζεται με ορισμένους ισχυρισμούς ανθρωπολόγων ότι οι αρχαίοι άνθρωποι ήταν περισσότερο εξισωτικοί, ζώντας σε μικρές ομάδες με ελάχιστη ιεραρχία (ή και καθόλου), όπου οι ηγέτες διέθεταν περιορισμένη εξουσία και οι άνθρωποι αντιστέκονταν συλλογικά σε οποιονδήποτε προσπαθούσε να κυριαρχήσει.

Όπως συμβαίνει συχνά -αλλά όχι πάντα- η αλήθεια βρίσκεται μάλλον κάπου στη μέση. Η πραγματικότητα φαίνεται να είναι ότι δεν εξελιχθήκαμε μόνο για να συνεργαζόμαστε ή μόνο για να ανταγωνιζόμαστε. Το είδος μας εξελίχθηκε με την ικανότητα να κάνει και τα δύο, αναλόγως τι μας εξυπηρετεί.

Δίκαιοι, μέχρι να μην κοιτάει κανείς

Ο οικονομολόγος Ερνστ Φερ (Ernst Fehr), αφού μελέτησε διάφορα συμπεριφορικά παιχνίδια όπως το Παιχνίδι του Τελεσίγραφου, υποστήριξε την ιδέα ότι οι άνθρωποι διακατέχονται από μια γενικευμένη αποστροφή προς την αδικία - ότι είμαστε, δηλαδή, ένα είδος που καθολικά αντιπαθεί την έλλειψη δικαιοσύνης. Ως συνέπεια αυτής της συλλογικής αποστροφής, συμπεριφερόμαστε ο ένας στον άλλον πιο δίκαια από ό,τι θα περιμέναμε αν αποφασίζαμε αποκλειστικά με βάση ψυχρούς οικονομικούς υπολογισμούς. Ο Χόμο σάπιενς, με άλλα λόγια, δεν είναι Χόμο εκονόμικους.

Αυτή η ιδέα έχει επεκταθεί σε μια σύγχρονη υπόθεση υπερ-συνεργασίας: μαθαίνουμε να συνεργαζόμαστε εντός της ομάδας, επειδή η επιβίωσή μας εξαρτάται από την επιτυχία της. Αν ένας πρόγονός μας αποτύγχανε στο κυνήγι, στη συλλογή καρπών ή στη γεωργία, θα στρεφόταν για βοήθεια στους συντρόφους του. Μια αμοιβαία ανταποδοτική σχέση μπορεί να του έσωζε τη ζωή. Η αλληλοεξάρτηση γεννά την πίστη στην ομάδα. Είναι επομένως λογικό να υποθέσουμε ότι οι ομάδες που συνεργάζονται πιο αποτελεσματικά υπερισχύουν στον ανταγωνισμό έναντι των ομάδων που δεν το κάνουν και οι κανόνες της φυσικής επιλογής μπορούν να δράσουν όχι μόνο σε μεμονωμένα άτομα, αλλά και σε σύνολα ατόμων. Κατά τον Φερ, οι άνθρωποι είναι εξελικτικά καλωδιωμένοι να συνεργάζονται - και μάλιστα να συνεργάζονται δίκαια.

Το 2009, η ανθρωπολόγος Πόλυ Γουίσνερ έκανε ένα ελαφρώς διαφορετικό πείραμα: έθεσε τους όρους του Παιχνιδιού του Τελεσίγραφου στους Τζου/’χοάνσι της Καλαχάρι, τονίζοντας επανειλημμένα ότι ενεργούσε εκ μέρους κάποιου άλλου (του γνωστού οικονομολόγου Ερνστ Φερ), ότι δεν την ενδιέφερε καθόλου πώς θα έπαιζαν το παιχνίδι και πως ό,τι κι αν έκαναν, δε θα υπήρχε απολύτως καμία συνέπεια.⁶

Το 54% των συμμετεχόντων στο Παιχνίδι του Τελεσίγραφου έλαβαν γρήγορα αποφάσεις. Οι υπόλοιποι δίστασαν, αρχικά διαιρώντας το ποσό στη μέση και σχολιάζοντας ότι η μοιρασιά ήταν δίκαιη. Μερικοί με ρώτησαν για άλλη μια φορά αν ήταν αλήθεια ότι η ταυτότητά τους δε θα αποκαλυπτόταν. Αφού έλαβαν επιβεβαίωση, έσπρωξαν περισσότερα νομίσματα, ένα προς ένα, προς τη δική τους πλευρά. Περιστασιακά, ο συμμετέχων δίσταζε και έλεγε: «είστε σίγουρη ότι δε με εξαπατάτε;».

Το ζήτημα που η Γουίσνερ ήθελε να θίξει δεν ήταν ότι οι Τζου/’χοάνσι κουβαλάνε κάποια σπάνια εγωιστική ιδιομορφία. Ήταν ότι το πείραμα δημιούργησε μια κοινωνική κατάσταση πολύ διαφορετική από την καθημερινότητά τους. Αν τοποθετήσεις κάποιον σε ένα παιχνίδι όπου η ανωνυμία είναι εξασφαλισμένη και οι συνέπειες αποκλείονται ρητά, αφαιρείς πολλές από τις συνήθεις πιέσεις που διέπουν μια συνεργασία - την εικόνα που οι συμμετέχοντες θέλουν να διατηρούν προς τα έξω, τις σχέσεις τους με την υπόλοιπη ομάδα, την πιθανότητα αντιποίνων, το κόστος τού να φαίνεσαι ότι παίρνεις πάρα πολλά. Αυτό που καταλήγεις να μετράς, με άλλα λόγια, δεν είναι το πόσο συνεργάσιμο είναι αυτό το άτομο, αλλά πώς συμπεριφέρεται σε ένα απογυμνωμένο πλαίσιο όπου η προδοσία δεν ενέχει κίνδυνο.

Κατά τη δεκαετία του 1970 και του ‘80, οι ερευνητές προσπάθησαν να μελετήσουν το πώς και γιατί οι άνθρωποι συνεργάζονται, εκτελώντας χιλιάδες εκδοχές και επαναλήψεις του Διλήμματος του Φυλακισμένου (για το οποίο είχα φτιάξει, κάποτε, ένα βίντεο). Στην απλούστερη μορφή του παιχνιδιού, δύο παίκτες μπορούν να επιλέξουν να συνεργαστούν ή να αυτομολήσουν. Ενώ η αμοιβαία συνεργασία είναι αμοιβαία επωφελής (επιφέρει τη δεύτερη μικρότερη ποινή και για τους δύο παίκτες, ας πούμε 1 χρόνο) και η αμοιβαία αυτομόληση αμοιβαία επιζήμια (επιφέρει τη δεύτερη μεγαλύτερη ποινή, από 10 χρόνια έκαστος), η αυτομόληση έναντι ενός συνεργάσιμου εταίρου είναι το ατομικά βέλτιστο αποτέλεσμα (ο παίκτης που συνεργάστηκε αφήνεται ελεύθερος, ενώ ο άλλος εκτίει ποινή 20 ετών), ενώ η συνεργασία έναντι κάποιου που αυτομολεί το χειρότερο δυνατό.

Το βασικό πρόβλημα με αυτά τα πειράματα, όπως το θέτει ο Τζόναθαν Γκούντμαν, είναι ότι πολλά από αυτά αντιμετωπίζουν τη συνεργασία και την αυτομόληση ως καθοριστικά ατομικά χαρακτηριστικά. Ένας παίκτης καθορίζεται εξολοκλήρου από την τάση του για συνεργασία. Όπως λένε οι εγκληματίες μεταξύ τους (τουλάχιστον εκείνοι που βλέπουμε στις ταινίες), μια φορά καρφί, για πάντα καρφί.

Όμως, είναι λάθος να υποθέτουμε ότι το να συνεργάζεσαι είναι το ίδιο πράγμα με το να είσαι εν γένει συνεργάσιμος. Όποιος συνεργάζεται σε μια επανάληψη ενός παιχνιδιού δε σημαίνει ότι θα συνεργάζεται σε κάθε επανάληψη του παιχνιδιού. Το κλέψιμο γίνεται ελκυστικό όταν η πιθανότητα μελλοντικής αλληλεπίδρασης είναι ελάχιστη, όταν ο άλλος δεν μπορεί να ανταποκριθεί ή όταν η φήμη σου δεν είναι πιθανό να πληγεί. Από αυτή την άποψη, η συνεργασία δεν είναι κάτι που συμβαίνει a priori - είναι κάτι που προκύπτει όταν οι συνθήκες την ευνοούν.

Η παγίδα του Καλού Παιδιού™

Αν οι άνθρωποι είμαστε καλοί σε κάτι είναι στο να επινοούμε εξαιρετικές δικαιολογίες. Σε μια μελέτη του 2011, οι ερευνητές κάλεσαν 236 φοιτητές και αρχικά τους ζήτησαν να φανταστούν πώς θα αντιδρούσαν σε διάφορα ηθικά σενάρια. Για παράδειγμα, σ’ ένα από τα σενάρια οι συμμετέχοντες διάβασαν ότι μόλις είχαν κληρονομήσει ένα μεγάλο χρηματικό ποσό από έναν αποθανόντα συγγενή, και λίγο μετά την παραλαβή της κληρονομιάς τους ένας εκπρόσωπος μιας φιλανθρωπικής οργάνωσης τους προσέγγισε ζητώντας μια γενναία δωρεά. Τους ζητήθηκε έπειτα να αξιολογήσουν πόσο πιθανό θα ήταν να κάνουν αυτή τη δωρεά στη φιλανθρωπική οργάνωση από την κληρονομιά τους.

Στη συνέχεια, τους ανατέθηκε ένα μαθηματικό τεστ στον υπολογιστή. Υπήρχε όμως ένα «σφάλμα» στο πρόγραμμα: αν δεν πατούσαν το spacebar γρήγορα, η απάντηση εμφανιζόταν στην οθόνη. Εδώ κρυβόταν η ουσία της μελέτης, χωρισμένη σε δύο σενάρια:

Το σενάριο της εύκολης δικαιολογίας. Ο παίκτης είχε μόνο 1 δευτερόλεπτο για να πατήσει το πλήκτρο. Αν δεν το προλάβαινε, μπορούσε εύκολα να πει στον εαυτό του «Ωχ, δεν το πρόλαβα, έτυχε να δω την απάντηση».

Το σενάριο της καθαρής κλοπής. Ο παίκτης είχε 10 ολόκληρα δευτερόλεπτα να πατήσει το spacebar. Εδώ, αν δεν πατούσε το πλήκτρο, ήταν προφανές ότι ήθελε να κλέψει.

Όσοι είχαν προηγουμένως πείσει τους εαυτούς τους ότι ήταν άνθρωποι ηθικοί, λαμβάνοντας όλες τις κοινωνικά σωστές αποφάσεις στα διάφορα σενάρια που συμμετείχαν, ήταν περισσότερο πιθανό να κλέψουν στο τεστ μαθηματικών - μόνο όμως όταν μπορούσαν να το δικαιολογήσουν ως ατύχημα (στο σενάριο, δηλαδή, του ενός δευτερολέπτου). Στην περίπτωση των δέκα δευτερολέπτων, όπου η κλοπή ήταν ολοφάνερη, ήταν περισσότερο προσεκτικοί να διατηρήσουν την εικόνα τους.

Ο τρόπος που οι σημερινές κοινωνίες είναι δομημένες παρέχει πολύ περισσότερες ευκαιρίες για μικρότερες και μεγαλύτερες εξαπατήσεις. Ο εξισωτισμός που συχνά παρατηρείται σε κοινωνίες μικρής κλίμακας, όπως οι Ατσέ, μπορεί να μην είναι μια εγγενής τάση για δικαιοσύνη αλλά μια έλλειψη ευκαιριών για ζαβολιά. Όταν γνωρίζεις τους πάντες στον καταυλισμό σου, όταν ζεις με συγγενείς και η συλλογική προσδοκία είναι ότι οι άνθρωποι θα ακολουθούν τους κανόνες της ομάδας, η εξαπάτηση γίνεται και πιο δύσκολη και λιγότερο κερδοφόρα. Αν και, ακόμα και σε κοινωνίες μικρής κλίμακας οι άνθρωποι συχνά βρίσκουν τρόπους να εκμεταλλεύονται ο ένας τον άλλον. Οι γηραιότεροι άνδρες, για παράδειγμα, συχνά κυριαρχούν στις κοινωνικές τους ομάδες, με την εκμετάλλευση των γυναικών και των νεότερων ανδρών να εμφανίζεται στη βιβλιογραφία σε νομαδικές φυλές και ομάδες τροφοσυλλέκτων σε όλο τον κόσμο.

Κάθε ομάδα, κοινωνία και πολιτισμός, ανεξάρτητα από το μέγεθός του, έχει αδυναμίες τις οποίες κάποιοι θα προσπαθήσουν να εκμεταλλευτούν για προσωπικό όφελος. Το ερώτημα είναι πώς αυτές οι αδυναμίες επηρεάζουν τον πολιτισμό ευρύτερα και αν ζούμε σε μια κοινωνία που ανταμείβει τη συνεργασία και την ειλικρίνεια ή τον οπορτουνισμό.

Θα συμφωνήσετε, ίσως, ότι σήμερα συμβαίνει μάλλον το δεύτερο. Είναι δελεαστικό να σκεφτούμε ότι, αν η ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης δεν είναι η ρόδινη εικόνα της συνεργασίας, της δικαιοσύνης και της αλληλοβοήθειας, δεν μπορούμε να περιμένουμε και πολλά από το μέλλον μας. Υπάρχουν πάρα πολλά προβλήματα - από την αυξανόμενη ανισότητα και τη χαμηλή κοινωνική εμπιστοσύνη, μέχρι την κλιματική αλλαγή και τα ρομπότ που θα μας πάρουν τις δουλειές. Πώς μπορούμε να ελπίζουμε ότι ένα είδος με αυτό το σκοτεινό και άδοξο παρελθόν θα μπορέσει ποτέ να ξεπεράσει τον εαυτό του και να δημιουργήσει ένα καλύτερο μέλλον;

Το να αντικρίσουμε τους εαυτούς μας με ειλικρίνεια είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα που μπορούμε να κάνουμε συλλογικά. Αυτό απαιτεί την υιοθέτηση μιας ρεαλιστικής προοπτικής για το τι είδους ζώο είναι ο Χόμο σάπιενς. Μπορεί να μην είμαστε εγγενώς και απολύτως συνεργάσιμοι, αλλά έχουμε την ικανότητα για συνεργασία - ακριβώς όπως έχουμε την ικανότητα για εκμετάλλευση και εγωισμό. Το πώς συμπεριφέρονται οι άνθρωποι είναι ζήτημα περιστάσεων. Το ίδιο άτομο που συμπεριφέρεται ηθικά σε μια περίσταση μπορεί να μην το κάνει σε μια άλλη. Αυτή η συμπεριφορική μας πλαστικότητα, η ικανότητά μας να προσαρμόζουμε τον τρόπο δράσης μας στο εκάστοτε πλαίσιο, είναι ένα από τα πιο ανθρώπινά χαρακτηριστικά που διαθέτουμε.

Αν η συνεργασία δεν είναι μια παγκόσμια σταθερά αλλά ένα εύθραυστο αποτέλεσμα που εξαρτάται από το πλαίσιο, τότε το πραγματικό ερώτημα είναι τι είδους περιβάλλοντα διευκολύνουν το να κάνουμε το σωστό και πώς μπορούμε να τα κατασκευάσουμε. Η συνεργασία δεν είναι κάτι που μπορούμε να θεωρούμε ως δεδομένο. Είναι κάτι που η κοινωνική ζωή πρέπει να καταστήσει δυνατό και κάτι που αξίζει να διατηρήσει.

---

Αυτό το γράμμα είναι δωρεάν και μπορεί να παραμένει έτσι χάρη στην υποστήριξη που λαμβάνουμε από μια μικρή μερίδα αναγνωστών και αναγνωστριών. Αν φτάσατε μέχρι εδώ και σας άρεσε αυτό που διαβάσατε, παρακαλώ σκεφτείτε το ενδεχόμενο να αποκτήσετε μια συνδρομή για το συμβολικό ποσό των 15€ τον χρόνο.

---

Σε περίπτωση που σας ξέφυγε

Την περασμένη εβδομάδα ανέβηκε ένα νέο minisode στα κανάλια του Κοσμικού Λάτε. Αφορά την ιστορία του Ότζι, ενός άντρα που πέθανε πριν από περίπου 5.300 χρόνια και, από μια εκπληκτική τροπή της τύχης, μουμιοποιήθηκε μέσα στον πάγο των Άλπεων και βρέθηκε από δύο ορειβάτες το 1991. Φυσικά, «Ότζι» είναι το όνομα που του δώσαμε εμείς, καθώς η σορός βρέθηκε στις Άλπεις Ότζταλ. Ποιος ξέρει, άραγε, πώς τον έλεγαν; Ποιος ξέρει καν τι γλώσσα μιλούσε!

Επειδή ήθελα το βίντεο να είναι μικρό (minisode γαρ) παρέλειψα ορισμένα σημεία της ιστορίας, τα οποία όμως μου φαίνονται εξίσου ενδιαφέροντα:

• Το 2013 διεξήχθε μια μελέτη από επιστήμονες του Ιατροδικαστικού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου του Ίνσμπρουκ, με επικεφαλής τον βιολόγο Βάλτερ Πάρσον. Οι ερευνητές ανέλυσαν δείγματα αίματος από 3.700 άνδρες στην περιοχή του Τιρόλο της Αυστρίας και εντόπισαν 19 άτομα που μοιράζονται μια σπάνια γενετική μετάλλαξη με τον Ότζι!
  
  Η έρευνα επικεντρώθηκε στο χρωμόσωμα Υ, το οποίο κληρονομείται αποκλειστικά από τον πατέρα στον γιο και παραμένει σχετικά αμετάβλητο για γενιές. Οι 19 αυτοί άνδρες ανήκουν στην ίδια σπάνια απλοομάδα (G-L91) με τον Ότζι, κάτι που δε σημαίνει απαραίτητα ότι είναι απευθείας απόγονοι του Ότζι (δηλαδή παιδιά των παιδιών του), αλλά ότι αυτοί και ο Ότζι έχουν έναν κοινό πρόγονο που έζησε πριν από περίπου 10.000 με 12.000 χρόνια. Είναι, λοιπόν, ίσως εξαιρετικά μακρινοί ξάδερφοι.
  
  Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι αν η έρευνα επεκτεινόταν και σε περιοχές της Ιταλίας (Νότιο Τιρόλο) ή της Ελβετίας (Ενγκαντίν), ο αριθμός των ζώντων συγγενών θα ήταν πολύ μεγαλύτερος.
  

• Η ανακάλυψη του Ότζι από τον Χέλμουτ και την Έρικα Σίμον πυροδότησε μια δικαστική οδύσσεια που διήρκεσε σχεδόν δύο δεκαετίες. Παρόλο που αρχικά θεωρήθηκε ότι η μούμια βρισκόταν σε αυστριακό έδαφος, οι ακριβείς τοπογραφικές μελέτες με χρήση GPS αποκάλυψαν ότι το σώμα βρισκόταν μόλις 92,5 μέτρα εντός της ιταλικής επικράτειας (στο Νότιο Τιρόλο). Οι Σίμον αρνήθηκαν το αρχικό, σχεδόν προσβλητικό ποσό των 5.000 ευρώ που τους πρόσφεραν οι αρχές του Μπολτσάνο και διεκδίκησαν δικαστικά το νόμιμο μερίδιο από την εμπορική αξία του ευρήματος, το οποίο είχε ήδη αρχίσει να αποφέρει τεράστια έσοδα στην τοπική οικονομία μέσω του τουρισμού.
  

  Όμως, ο Χέλμουτ Σίμον δεν πρόλαβε να ζήσει τη δικαίωσή του γιατί το 2004 έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια μιας χιονοθύελλας στις Άλπεις, με το σώμα του να βρίσκεται μέρες μετά καλυμμένο από το χιόνι - μια κατάληξη που θύμιζε τρομακτικά τον θάνατο του ίδιου του Ότζι. Η σύζυγός του, Έρικα, συνέχισε μόνη της τον δικαστικό αγώνα μέχρι το 2008, οπότε και επήλθε ένας τελικός συμβιβασμός ύψους 175.000 ευρώ, που κάλυπτε σε μεγάλο βαθμό τα συσσωρευμένα δικαστικά έξοδα των 17 ετών.
  

• Όταν οι ερευνητές χρησιμοποίησαν προηγμένες τεχνικές φωτογράφισης με υπέρυθρο και υπεριώδες φως, έμειναν έκπληκτοι ανακαλύπτοντας συνολικά 61 «τατουάζ» στο σώμα του Ότζι. Δεν πρόκειται για καλλιτεχνικά σχέδια αλλά για απλές ομάδες γραμμών και σταυρών, που δημιουργήθηκαν με μια μέθοδο αρκετά διαφορετική από τη σύγχρονη: ο καλλιτέχνης (ή θεραπευτής) έκανε μικρές τομές στο δέρμα και στη συνέχεια έτριβε μέσα στην πληγή σκόνη από κάρβουνο. Τα περισσότερα από αυτά τα σημάδια βρίσκονται σε σημεία που δεν είναι άμεσα ορατά, όπως χαμηλά στην πλάτη και πίσω από τα γόνατα, γεγονός που υποδηλώνει ότι η λειτουργία τους ίσως δεν ήταν αισθητική αλλά πρακτική.
  

  Η θέση των σημαδιών συμπίπτει σχεδόν απόλυτα με περιοχές όπου ο Ότζι υπέφερε από χρόνια προβλήματα, όπως η εκφύλιση των αρθρώσεων (οστεοαρθρίτιδα) στα γόνατα, τους αστραγάλους και τη σπονδυλική του στήλη. Οι επιστήμονες θεωρούν ότι τα τατουάζ αυτά αποτελούσαν μια πρώιμη μορφή βελονισμού, 2.000 χρόνια πριν από την πρώτη καταγεγραμμένη χρήση του στην Κίνα!

1. https://www.cambridge.org/core/journals/experimental-economics/article/abs/cultural-differences-in-ultimatum-game-experiments-evidence-from-a-metaanalysis/E5F1D1BB960A69858821C0050DD3018C

2. https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/71A1D408A765EA34036556ADD5BA9AA7/S0031819100021057a.pdf/moral-philosophy-as-applied-science.pdf

3. https://www.jstor.org/stable/j.ctvc77f0d

4. https://psycnet.apa.org/record/2012-13679-000

5. https://aeon.co/essays/commitment-and-cooperation-a-coevolutionary-relationship

6. https://www.jstor.org/stable/10.1086/595622